To “εις εαυτόν πράττειν» του Μάρκου Αυρηλίου. H οντολογία του.



Ο Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος Αύγουστος ήταν  Ρωμαίος Αυτοκράτορας από το 161 έως το 180 από την κοινή χρονολόγηση. Ήταν ο τελευταίος από τους λεγομένους «πέντε καλυτέρους αυτοκράτορες» και βέβαια θεωρείται ως ένας εκ των σπουδαιοτέρων στωϊκών φιλοσόφων. Έγραψε  εις την Ελληνικήν γλώσσαν το περίφημο έργο του «Εις εαυτόν»κατά τη διάρκεια μάλιστα των εκστρατειών του.  Αποδεικνύοντας ότι ειδικά για το στωϊκό φιλόσοφο η θεωρία και η πράξη ενώνονται ενώπιον του «κατά φύσιν ζήν». Ακόμη και σήημερα το έργο αυτό θεωρείται ως έργο μνημείο για μία διακυβέρνηση με γνώμονα το καθήκον και την εξυπηρέτηση του συνόλου.
Κατά τους στωϊκούς η ανθρώπινη φύση είναι τμήμα της παγκόσμιας (με την έννοια του ευρυτέρου οντολογικού κόσμου) φύσης (με την έννοια του συνόλου των ιδιοτήτων του Είναι) η οποία μάλιστα καθοδηγείται και κυβερνάται από το συμπαντικό νόμο της Λογικής. Η Λογική  αναλύεται ως η βαθυτέρα οντολογική δύναμη εσωτερικότητας η οποία ως κίνηση και τάξη προηγείται ενδελεχειακά κάθε κινήσεως. Mε βάση αυτή τη βαθυτάτη εσωτερική συναίσθηση αναφέρει ο Μάρκος Αυρήλιος : « Να λές στον εαυτό σου το πρωϊνό κάθε ημέρας: θα συναντηθώ με ανθρώπους πολυάσχολους,  αλλαζόνες, αχάριστους, δολίους, φθονερούς και ακοινώνητους, όλα αυτά τους συμβαίνουν επειδή αγνοούν το καλό και το κακό».Στο παραπάνω απόσπασμα παρατηρούμε την εφαρμογή της εσωτερικής συνεκτικής επί πάντων Λογικής στο νού, ψυχή και ηθική του Στωϊκού αυτοκράτορος.  Συνδέει ό,τι και όποιον τον ενοχλεί με παρόμοια πρόσωπα και καταστάσεις και επίσης ανακαλύπτει την κρυφή αιτία που προκαλεί και δημιουργεί συγκεκριμένους ανθρωπίνους χαρακτήρες.

Η βαθυτάτη αυτή παρατήρηση του Μάρκου Αυρηλίου αποτελεί διηνεκή συμβουλή και για εμάς οι οποίοι ζούμε σε μία εποχή ιδιαιτέρως ανταγωνιστική και αγχωτική. Δεν θα πρέπει να παρασυρόμαστε από ανθρώπινες συμπεριφορές αλλά να τις αναλύουμε και να τις  κατανοούμε, με αυτόν μάλιστα τον τρόπο θα τις νικάμε στο μυαλό μας. Σε αυτό το σημείο ο Μάρκος Αυρήλιος προλαμβάνει τους φαινομενολογιστές και ιδίως τον μεγάλο Χάϊντεγγερ ενώνοντας όλα τα φαινόμενα με την κρυφή δύναμη του Είναι. Όλα γύρω μας  Είναι  και με αυτόν τον τρόπο θα πρέπει να τα αντιμετωπίζουμε.Τι ενώνει όλα όσα μας χαροποιούν; Η δύναμη του καλού. Τι ενώνει όλα όσα μας στενοχωρούν; Η δύναμη του κακού. Από εκεί και πέρα ξεκινά η παιδεία του καλού η  οποία στους στωϊκούς επέρχεται με την ενδοσκόπηση, την φυσική παρατήρηση και την ηθική του κατά φύσιν ζήν, με την αίσθηση της Λογικής του Όντος η οποία επί της γης γεννά την Αρετή και την πρακτική αυτής.Για πρώτη φορά στα παγκόσμια χρονικά ο άνθρωπος με την πράξη μπορεί να ελέγξει τις σκέψεις του και τη ζωή του. Η Ηθική πλέον βασίζεται σε αρχές υπερβατικής Λογικής και η συνεπαγομένη πράξη επειδή έρχεται από ψηλά μπορεί να θέσει τη ζωή του ανθρώπου σε πολύ καλή σειρά αυτοκυβέρνησης και αυτοελέγχου.
Ουσιαστικά έχουμε αντιστροφή του Πλατωνικού μοντέλου: Στον Αθηναίο σοφό πρώτα ο άνθρωπος σκέφτεται και  έπειτα διά της σκέψεως επιβάλλεται στον εαυτό του και στον κόσμο. Οι στωϊκοί αντιστρέφουν τη σειρά: Ο άνθρωπος διά της ηθικής της Αρετής η οποία ξεπερνά γρήγορα τη σκέψη επιβάλλεται στον εαυτό και στον κόσμο. Ο Άνθρωπος πλέον πράττει και η σκέψη γίνεται ένα απλό ενδιάμεσο ανάμεσα στο Είναι και στον άνθρωπο. Ίσως αυτό οφείλεται και στους Ελληνιστικούς χρόνους υπό την έννοια ότι τώρα στον αχανή κόσμο είναι δύσκολο τόσοι πολλοί άνθρωποι να ζούν με το νού όπως έκανε ο Σωκράτης, και πλέον θα πρέπει χάριν ανθρωπίνης οικονομίας να ζωοποιηθεί τόσο πολύ η πράξη της Αρετής.  Για αυτό αναφέρει ο ρωμαίος Αυτοκράτωρ: «Ούτε επίσης μπορώ να οργίζομαι τόσο πολύ με το συγγενή μου ή να τον μισώ διότι δημιουργηθήκαμε για να συνεργαζόμαστε όπως τα πόδια,  όπως τα χέρια, όπως τα βλέφαρα,όπως  η πάνω και η κάτω οδοντοστοιχία. Το να αντιμαχόμαστε λοιπόν ο ένας τον  άλλον είναι παρά φύσιν και αγανακτούμε όταν νοιώθουμε αποστροφή». Βέβαια ο Μάρκος Αυρήλιος ενώ προλογίζει το χριστιανισμό (αυτό κάνει  γενικά ο Στωϊκισμός) δεν υποτάσσεται στα δόγματα που αυτός μετέπειτα θα υποταχθεί. Το σύμπαν ακόμη για το Στωϊκό αυτοκράτορα  είναι ενέργεια η οποία αρνείται να γίνει προσωπικός θεός, δεν χρειάζεται μάλλον αυτό. Ο άνθρωπος μέσα από το σύμπαν(για πρώτη φορά μέσα από την οντολογία του Ελληνικού Λόγου) αντλεί όλες εκείνες τις εσωτερικές δυνάμεις  οι οποίες συναποτελούν την Ελληνική λέξη «φύσις». Η κοινή πρόνοια, η κοινή καταγωγή, το κοινό πνεύμα το οποίο όμως θέλει αγώνα Σωκρατικό προκειμένου να γίνει βούληση προόδου, η βούληση και η θέληση η ησυχία  του Όλου να εσωτερικοποιηθεί και από τον άνθρωπο. Ο Στωϊκός αυτοκράτωρ ίσως λόγω της θέσεώς του κατενόησε ότι όπως η αρμονία του Είναι κυβερνά το Όλον είναι πρόκληση και αυτός ως αρμονική και ατάραχη προσωπικότητα η οποία έχει εσωτερικοποιήσει τις οντολογικές αρχές , να  κυβερνά τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Το μεγάλο βήμα του Μάρκου Αυρηλίου δεν έχει αντικείμενο μόνο τον άνθρωπο. Δυστυχώς λίγοι φαίνεται να έχουν δώσει έμφαση σε αυτό το σημείο. Για πρώτη φορά η Αυτοκρατορία, η ενωμένη παγκόσμια κοινότητα δέχεται την ηρεμία, την κοινή ατάραχη ζωή, ενώνεται ενώπιον κοινής οντολογικής κατά φύσιν γνώσης, αξίας και ηθικής βούλησης. Ο Ελληνικός Λόγος του Στωϊκού αυτοκράτορος για πρώτη φορά προσδιορίζει ποιοτικά τον κόσμο και τον άνθρωπο δίδοντάς τους ξεχωριστή θέση στο άπειρο και το χαώδες πέρασμα του όντος.
Ο Μάρκος Αυρήλιος σαφέστατα αναφέρει : « Εγώ όμως που έχω κατανοήσει τη φύση του καλού, επειδή αυτό είναι το ωραίο, και τη φύση του κακού, επειδή αυτό είναι  το άσχημο,όπως και τη φύση εκείνου ο οποίος έσφαλε, έχω εννοήσει ότι αυτός είναι συγγενής μου όχι βέβαια από το ίδιο αίμα ή σπέρμα αλλά από τον ίδιο νού  και από τη μετοχή στην κοινή  θεϊκή μοίρα». Η ηθική αταραξία αναμφίβολα στηρίζεται στην νοητική εσωτερική φώτιση. Τα θεία αληθινά νοήματα του ευρυτέρου σύμπαντος πλημμυρίζουν τον  άνθρωπο, η ηθική της αυτοησυχίας είναι απλή  εφαρμογή των πνευματικών μηνυμάτων στο σώμα και στις δικές του υλικές ισορροπίες. Γιια πρώτη φορά ο άνθρωπος γίνεται πνευματικά μέλος της συμπαντικής ομάδος των δυνάμεων και ενεργειών, δένεται με το Όν και το δημιούργημά του, τον Κόσμο. Ο Αυρήλιος δεν απορροφάται ή δεν παραδίδεται παθητικά στην αιώνια ροή του Όλου. Κατανοεί ότι είναι το  σπίτι του Λόγου σπίτι όλων διότι όλοι ήλθαμε από το Λόγο, ο οποίος είναι κοινός. Η αφαιρετικότητα του Ρωμαίου αυτοκράτορος είναι εντυπωσιακή. Είμαστε οντολογικά όλοι το ίδιο, όλοι θα γίνουμε το ίδιο, διότι οι δυνάμεις του Είναι είναι κοινές για τον άνθρωπο και τον κόσμο. Ο κόσμος  και ο άνθρωπος πλέον ορώνται αφαιρετικά και καθαρά πνευματικά, ως δυνάμεις οι οποίες θα επανενωθούν στην αρχική οντότητα του πρώτου  Όντος. Αυτό δεν έχει καμμία σχέση με τη χριστιανική  πίστη η οποία είναι προϊόν του βλέμματος προς το θεό. Η Στωϊκή πίστη δεν δέχεται θεό αλλά αφήνεται στην  αιώνια σειρά που έχει επιβάλλει ο Νούς ο οποίος κυριαρχεί το Όλον.Αυτός ο Νούς μέσα από τον Παύλο ομολογουμένως έγινε μεγάλος αγώνας ώστε να λάβει τη σάρκα και τα οστά του Ιησού, όμως ο Στωϊκός αυτοκράτωρ δεν θέλει να τον βγάλει από την αόρατη ησυχία της απλά δυναμικής του παρουσίας. Ο Νούς είναι δύναμη, είναι ενέργεια, φώτιση και αρμονία, συναίσθηση και βίωμα, χωρίς το φόβο της αμαρτίας, του εξαναγκασμού και της λατρευτικής συνακολουθίας.
Κατά τους στωϊκούς οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους έσω της  κοινής λογικής φύσης των , η αγάπη και η προσφορά για την Πατρίδα είναι το πρώτο βήμα της αγάπης και της προσφοράς για την κοινή μεγάλη οντολογική Πατρίδα όλων. Η στωϊκή «κοσμόπολις»  της ανθρωπότητας και του Σύμπαντος  ( η οποία κυβερνάται από αιωνίους και αμεταβλήτους νόμους φυσικούς) καθορίζεται από το δίκαιο το οποίο δεν είναι θέμα άποψης αλλά φύσης, ο βίος καθορίζεται από την Ειμαρμένη, το μεγάλο οντολόγο ταμία, ο οποίος μέσα από τους «προϋπολογισμούς του και τους απολογισμούς του»  καθορίζει τις ζωές και την πορεία των ανθρώπων επί της γης. Η Ηρεμία των στωϊκών είναι η έλλογη παραδοχή ότι είναι ως άνθρωποι κομμάτι  όλων  αυτών, η πορεία είναι ασώματη, ενσώματη και πάλι ασώματη, οι Στωϊκοί επικρατώντας στο λογιστικό μέρος τους το δέχθηκαν και αυτό σήμανε την ευλογημένη ατάραχη φύση τους.
Σε πλήρη διαχωρισμό από την εποχή μας όπου η ατομική μερικότητα της άποψης αντικατέστησε πλήρως την φυσική σειρά των πραγμάτων( η σύνταξή  μας με αυτή τη σειρά μας δίδει τα ικανά επιχειρήματα και όχι απλά η προσωπική μας γνώμη) ο Μάρκος Αυρήλιος δίδει ως άποψη τη φυσική σειρά του Είναι, όπως ο Λόγος των στωϊκών τον έχει σταθεροποιήσει. Το άτομο δεν έχει άποψη αποκομμένη από τη φυσική και οντολογική σειρά των  κοσμικών πραγμάτων( όπως ευρέως  σήμερα συμβαίνει) αλλά η άποψή του είναι συνέχεια της δύναμης του Λόγου που συνέχει το  Όν και τον υπηρέτη του το Είναι. Αναφέρει ο Στωϊκός αυτοκράτωρ: «της ανθρώπινης ζωής η διάρκεια είναι όσο μία στιγμή , η ουσία της ρευστή, η αίσθησή της θολή, το σώμα από τη σύστασή του έτοιμο να σαπίσει και η ψυχή ένας στρόβιλος , η τύχη άδηλη και η δόξα αβέβαιη. Mε δύο  λόγια  όλα στο σώμα σαν  ένα ποτάμι , όλα της ψυχής  σαν όνειρο και σαν άχνη , η ζωή ένας πόλεμος και ένας ξενιτεμός , η υστεροφημία λησμονιά. Ποιο είναι αυτό το οποίο το  οποίο μπορεί να μας δείξει το δρόμο; Μόνο ένα: Η φιλοσοφία».
Ο φιλόσοφος είναι σαφής στο απόφθεγμά του περί της φιλοσοφίας εννοώντας βέβαια ότι η απόλυτος σκέψη συνοδευομένη από την απαραίτητη βουλητική πράξη δεν απελευθερώνει τον άνθρωπο, απλά τον θέτει στη σωστή οντολογική κίνηση. Βέβαια ίσως αυτό ισοδυναμεί με την οντολογική ελευθερία, τόσο πολύτιμη. Όλα ξεκινούν από την άφεση του ανθρώπου σε  ένα ευρύτερο κόσμο του δικού μας. Εκεί όπου όλα αναλύονται σε ενέργειες και δυνάμεις και όχι σε στερεοποιημένες καταστάσεις όπως είναι το σώμα. Όταν ανοιχθεί ο άνθρωπος στο ευρύτερο πλαίσιο του όντος καταφέρνει και επιπλέει με το άνοιγμα της ύπαρξής του σε καταστάσεις δυναμικές και πλήρως νοητικές.
Αυτές οι δυνάμεις επαναπροσδιορίζουν το χώρο και το χρόνο, τα μεγέθη αυτά πλέον δεν υπολογίζονται σε σχέση με τον ήλιο και το σκοτάδι, τη ζωή και το θάνατο, το κενό ή το διάστημα (διαστάσεις). Η νοητική και πραξιακή υπέρβαση του χωρόχρονου (ένα από τα βασικά δόγματα της στωϊκής αταραξίας ) πολλά έχει να κάνει με τη νοερή μεταφορά του ανθρώπου σε ένα χρόνο οντολογικό και σε ένα χώρο συμπαντικό, εκεί όπου οι  ανθρώπινοι νόμοι και εκτιμήσεις αντιστρέφονται. Εδώ όλα ξεκινούν από το πνεύμα το οποίο προσαρμόζεται στις εκτιμήσεις του στο ότι ενυπάρχει το σώμα, εκεί στον ευρύτερο στωϊκό κόσμο το πνεύμα εξέρχεται του σώματος και νομοθετεί ως τέτοιο και ελεύθερο. Γι αυτό ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας σημειώνει δράσεις και αντιδράσεις οι οποίες πραγματικά απελευθερώνουν τον άνθρωπο σε σχέση με το  Όλον. Ειδικά το κομμάτι της υστεροφημίας σηματοδοτεί ότι θα πρέπει να αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους ως  δυνάμεις και να τους κατανοούμε στη οντολογική σειρά που κατέχουν αυτές οι δυνάμεις και να μην δημιουργούμε ποιητικά πρότυπα προσώπων τα οποία είναι ανύπαρκτα οντολογικά. Ο Αχιλλέας είναι οντολογική δύναμη ανδρείας και υπέρβασης αλλά δεν  θα πρέπει να την προσεγγίζουμε πνευματικά . Το Στωϊκό βίωμα εδώ αποθεώνει ότι από όλους και όλα θα πρέπει να λαμβάνουμε τις δυνάμεις και πρακτικά να τις ολοκληρώνουμε πραξιακά. Η πορεία  του Αυρηλίου είναι όντως εντυπωσιακή στην οντολογική  πρακτική της. Θα λέγαμε ότι καταργεί ουσιαστικά την Αριστοτελική ουσία η οποία είναι το άθροισμα της μορφής και της ύλης. Γιαι το Στωϊκό φιλόσοφο η ουσία  είναι η εσωτερική οντολογική δύναμη η οποία ενυπάρχει σε κάθε άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν ασχολείται με τις μορφές. Οι μορφές δημιουργούν πολιτισμό, ποιήματα και συναισθήματα εμμένειας και γήϊνης προσήλωσης και εγωϊσμού. Ο Αυρήλιος θεωρεί τους ανθρώπους και τα πράγματα ως αγνές δυνάμεις , ως συνέχειες των οντολογικών δυνάμεων οι οποίες και προσφέρουν τις ενέργειές τους στις οντικές παραμέτρους της γής. Όταν όλα θεωρούνται ως δυνάμεις , τότε ξεκινά η υπεροχότερη οντολογική διαλεκτική.
Ο άνθρωπος απορροφά διά του νοός και της ψυχής τις προσφερθείσες δυνάμεις τις οποίες μετέπειτα  μεταπλάθει σε βίωμα. Η ανάλυση του παντός σε οντολογική δύναμη είναι πράγματι δύσκολο εγχείρημα. Ο χριστιανισμός το σταμάτησε ή διά του Παύλου το περιόρισε συνδέοντας τον άνθρωπο με το συγκεκριμένο ενυπόστατο του Ιησού και τη συνεπαγομένη ηθική της πράξης. Ο Αυρήλιος όμως πέφτει στο χάος της κίνησης των δυνάμεων πέρα από την ασφάλεια της μορφής και προστρέχει στην ομιλία μαζί τους. Ο άνθρωπος, τα φυτά, τα ζώα είναι δυνάμεις, ο κόσμος είναι δυνάμεις. Η μορφή η οποία γεννά την προσήλωση και τα συναισθήματα δεν υπάρχει. Ο άνθρωπος είναι πορεία, σκοπός, εκπλήρωση, αιτία και αποτέλεσμα των πιο ωραίων οντολογικών δυνάμεων. Τα πάντα θεώνται εκ του πρίσματος του όντος, ο άνθρωπος ως αγνή οντολογική δύναμη αποτελεί την πλέον συγκεκριμένη οντολογική στιγμή. Ζεί στον κόσμο, το ον διά του ανθρώπου απολαμβάνει τον κόσμο, την ανθρώπινη συγκεκριμενικότητα και κοινωνία, τη δύναμη οι δυνάμεις να πράττουν και να σκέπτονται. Όμως ως δυνάμεις έχουν οντολογική καταγωγή και ανάλογο σκοπό. Οι άνθρωποι ως αγνές οντολογικές δυνάμεις κατανοούν τη φύση του ενός, του απλού, του ωραίου, του ολικού. Ζούν ως αγνές δυνάμεις εν τω όντι, ελεύθερες, χωρίς προσηλώσεις (το ον δεν έχει προσήλωση σε τίποτε) με δυνατή βούληση, με σκοπό και με συνέπεια λόγων και πράξεων και κυρίως με την πίστη ότι όλα θα γίνουν επειδή πάντα είναι.
Αναφέρει ο Αυρήλιος: “Τίμα την ικανότητά σου να σχηματίζεις κρίσεις. Από αυτήν εξαρτώνται όλα όσα οδηγούν στο να δημιουργηθεί μέσα στο ηγεμονικό μέρος της ψυχής σου κρίση όχι ανακόλουθη με τη φύση και την ιδιοσυγκρασία του λογικού πλάσματος. Αυτός απαιτεί ορθή σκέψη , σχέση οικειότητας με  τους ανθρώπους και υποταγή σε σχέση με τους θεούς”. Όχι τυχαία ο Αυρήλιος θεωρεί ότι η καλύτερη μορφή  λατρείας των θεών -όπως και ο Σενέκας – είναι η κατανόηση και η μίμηση της αγαθότητάς τους. Πράγματι ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας επιτυγχάνει ικανοποιητικά επί της γής μία μορφή οντολογικής αποκατάστασης. Αποκαθιστά ως οντολογικές δυνάμεις, ρέουσες και ενεργειακά υπαρκτές, τους Θεούς και τους ανθρώπους. Η διαφορά τους είναι διαφορά όχι κατανόησης- οι δυνάμεις ως επικοινωνία βιωματική ελευθερώνουν όλα τα νοήματα-  αλλά οντολογικής θέσης. Οι θεοί εκτός της ύλης ευρίσκονται σε προνομιακή οντολογική θέση  διότι κινούνται ελεύθερα μέσα στο Είναι. Οι άνθρωποι καλούνται  δυναμικά να  τους μιμηθούν. Η φύση ως σύνολο ιδιοτήτων είναι το σύνολο των δυνάμεων οι οποίες συνεχώς   ρέουν εκ του όντος διά  των θεών στους ανθρώπους, οι τελευταίοι θα πρέπει να τις υιοθετούν. Ο Αυρήλιος επειδή αυτοαναιρείται σε  αγνή δύναμη πέρα από νού και πράξη, “βλέπει” όσα βλέπει το μικρό παιδί όταν γεννάται. Θεοί και άνθρωποι είναι αγνές οντολογικές δυνάμεις , οι οποίες ως μέρος και συνέχεια του Όντος  Είναι συνέχεια, αγνό βίωμα, υπάκουοι στην Πρόνοια του Ήδη Όντος, μέλη της μεγάλης κοινωνίας του Είναι. Αν ο άνθρωπος αφεθεί στο να μη νοιώσει ύλη αλλά δυναμική συνέχεια της οντολογικής ενέργειας, επειδή αυτό το επίτευγμα συναποτελεί την ένωση σκέψης και πράξης ( ανωτέρα σκέψη είναι αυτή που συγχρόνως αποτελεί πράξη, αυτή είναι η σκέψη ότι είμαστε εν στιγμή τα πάντα) οντολογικοποιεί το πρόσωπο και το απελευθερώνει ατομικά και κοσμικά.
Βασίλειος Μακρυπούλιας, δρ.φιλοσοφίας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

H πρόσφατη ανάρτηση.

Eξαιρετική προσέγγιση.

Διαχρονικός λόγος.  Πατήσθε επάνω στον τίτλο.

Δημοφιλείς αναρτήσεις.