Η έννοια του ξένου στον Όμηρο.




Είναι χαρακτηριστικά τα λόγια του Κύκλωπος Πολυφήμου στον Οδυσσέα και στους συντρόφους του όταν ξαφνικά εντελώς τους βλέπει μέσα στη  δική  του σπηλιά: «(ι,252-255) : «Ποιοι είστε ορέ ξένοι/και από  πού στης θάλασσας τους δρόμους γυρνάτε;/Μήνα για δουλειές ή πάτε έτσι στην τύχη;/όπως οι κλέφτες που γυρνούν στα πέλαγα και φέρνουν /στους ξένους τόπους συμφορές και τη ζωή τους παίζουν;». Το όνομα ξείνος είναι χαρακτηριστικό ότι απαντάται στην Οδύσσει 70 φορές. Αυτό μάλλον δεν είναι τυχαίο για την εποχή που ανδρώθηκε ο Όμηρος δίδοντάς μας τα αθάνατα έπη του. Οι άνθρωποι ζούσαν μέσα στη  θάλασσα, ζούσαν μέσα στους πολέμους, περνούσαν πολλές περιπέτειες και ήταν εύκολο να χάσουν σπίτι και πατρίδα, για λίγο ή για πολύ χρονικό διάστημα έχοντας την ανάγκη  μιάς φιλοξενίας. Ο Κύκλωπας όμως θέτει σε πολύ συγκεκριμένο νοηματικό πλαίσιο κάποιο «μέρος» της εννοίας του ξένου: Ο ξένος πολλές φορές ήταν  αυτός ο οποίος περιπλανάτο στις θάλασσες.Επίσης είναι αυτός ο οποίος φεύγει από τα δικά του μέρη για δουλειές.Παραδίδεται  όμως και ο έλλογος φόβος για όσους ξένους εκμεταλλεύονται την άγνοια των ανθρώπων που τους παρέχουν φιλοξενία και προκαλούν μεγάλα κακά σε αυτούς στο βιός τους και στους οικείους τους.
Δεν είναι τυχαίο μάλλον ότι ο Όμηρος βάζει στο στόμα του Κύκλωπα αυτά τα λόγια για τους ξένους. Ο Κύκλωπας συμβολίζει την μονοδιάστατη και άπειρο υλική ανθρώπινη δύναμη. Μόνον τέτοιες οντότητες είναι ικανές να αντιμετωπίσουν τους επιβλαβείς ξένους. Ας σκεφθούμε ότι ένας κανονικός και μέσος άνθρωπος δεν θα ομιλούσε παρόμοια σε εισβολείς ξένους της οικίας του. Διαβλέπουμε λοιπόν μία Ομηρική επιφυλακτικότητα απέναντι  στην έννοια του ξένου. Ο ξένος γενικά, ο ξένος χωρίς χαρακτηριστικά, μπορεί να   είναι καλός μπορεί να είναι και κακός. Μπορεί να προκαλέσει χαρές στο σπίτι εις το οποίο θα φιλοξενηθεί μπορεί όμως και να φέρει ανήκεστα κακά και  συμφορές. Σε εποχές όμως όπως οι Ομηρικές, στις οποίες οι άνθρωποι ζούσαν τη χαρά της φύσης και του παγανιστικού τρόπου ζωής, οι κύριοι του σπιτιού θα έπρεπε να προσφέρουν στο φιλοξενούμενο τα αγαθά της φύσης. Το γάλα, το κρέας, το νερό, το κρασί, την ψυχική χαρά,τη νοητική ησυχία, την πρακτική ξεκούραση. Συζητούμε για εποχές όπου οι άνθρωποι ζούσαν σε αγαστή ισορροπία με τη φύση. Ο Κύκλωπας μπορεί να διαχειρισθεί τον κακό και εχθρικό ξένο,όχι όμως ο κοινός θνητός. Γι αυτό  το λόγο ο ξένος θα πρέπει να ήταν σίγουρο ότι θα έφερνε ευ-χαρίστηση,ευ-γνωμοσύνη και θα συνέβαλε στην ευεξία της πράξης φιλοξενίας.Οι ανθρώπινες σχέσεις στην εποχή  του Ομήρου,όπως όλες οι παγανιστικές φυσικές σχέσεις ήταν σχέσεις ουσίας και αληθείας.Οι άνθρωποι ζούσαν τον Άλλο όπως η Φύση τον Άνθρωπο. Έπρεπε λοιπόν ο Άλλος να άξιζε τα δώρα του φιλοξενούντος,ο φιλοξενούμενος θα έπρεπε να αξίζει τα καλά του δίδοντος τη φιλοξενία. Λόγω αυτής της αξιακής θεώρησης ο ξένος για τους Έλληνες (άρα ισχύει και στον Όμηρο) ήταν αυτός ο οποίος ή ενστερνιζόταν τα ίδια ιερά και όσια με αυτούς,ή τουλάχιστον ήταν σε θέση να σεβασθεί όσα ο Ομηρικός κόσμος είχε υιοθετήσει ως σοφά,σώφρονα και πρακτέα.

Είναι χαρακτηριστικό στην Οδύσσεια (υ,375-383) ότι ο Τηλέμαχος προσπαθεί να προστατέψει από τη μανία των μνηστήρων δύο «ξένους» για τους οποίους οι μνηστήρες αναφέρουν τα εξής( απαξιώνοντάς τους ως «καλούς και σεβάσμιους »ξένους) « Και έτσι ένας νιός (μνηστήρας)απότομος το λόγο πήρε και είπε/Τηλέμαχε ο πιο άτυχος στους ξένους όλους είσαι από  όλους/Ένας μα που τον  διάλεξαν αυτόν τον γυρολόγο(Οδυσσέας)
Η περήφανη στάση και το ηρωϊκό ιδεώδες του Ομηρικού κόσμου θα  έπρεπε να χαρακτηρίζει και τους ξένους προκειμένου να εκδηλωθεί ολόκληρος ο πνευματικός,ψυχικός και υλικός κόσμος του φιλοξενούντος και του φιλοξενουμένου. Είναι σημαντικό και πάλι να σημειώσουμε ότι για τον εν φύσει ζώντα Ομηρικό άνθρωπο όλα είναι αλήθεια δίοτι ζεί στον κόσμο των θεών. Τα Ομηρικά Έπη κινούνται σε δύο επίπεδα. Στο επίπεδο των θεών και στο επίπεδο των ανθρώπων. Η προσπάθεια έγκειται στο να ζεί ο άνθρωπος μέσα στη φύση και στον κόσμο όπως οι θεοί στον Όλυμπο. Το ηρωϊκό ιδεώδες επεκτείνεται και στη φιλοξενία. Δεν επιτρέπεται να μεταχειρίζεσαι τον άλλον ως τίποτε, διότι όλη η προσπάθεια ευρίσκεται στο να μιμείσαι τους θεούς οι οποίοι πλουσιοπάροχα μοιράζουν τα αγαθά τους στους ανθρώπους.Όμως οι θεοί τα προσσφέρουν σε όποιον τους σέβεται.Παρόμοια και οι θνητοί επί της γής προσφέρουν τη φιλοξενία τους σε αυτούς οι οποίοι τους σέβονται,λατρεύοντας τους θεούς, έχοντας άξια ήθη και έθιμα, ομιλώντας τη γλώσσα που προβάλλει ιερά και όσια.Η φιλοξενία αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι ζώντας στο ηρωϊκό αξιακό σύστημα ήθελαν να είναι ειλικρινείς, όμως οι  προϋποθέσεις του Ολύμπου ετηρούντο και επί της γής.
Στην α ραψωδία της Οδύσσειας και από τον 100 στίχο κ.ε η Αθηνά «στάθηκε μπρός του Δυσσέα το σπίτι /πά στο κατώφλι της αυλόπορτας κρατώντας το κοντάρι/με ξένο,με το Μέντη μοιάζοντας των Ταφιωτών το ρήγα».Η θεά μεταμορφώνεται σε θνητό και επισκέπτεται επί σκοπού(να αφυπνήσει τον Τηλέμαχο ώστε αυτός να ψάξει να εύρει τον πατέρα του).Ο Τηλέμαχος ανττιδρά στην επίσκεψη αυτή δείχνοντας την αριστοκρατική του ανατροφή και τα ευγενή ιδανικά του Ομηρικού ανθρώπου: «Ξένε μου γειά/Θα έλθεις στο σπίτι μας να σε φιλοκονέψω;/χορταίνοντας ,αν θές μολόγα μας σαν ποια σε φέρνει ανάγκη/». Εκτυλίσσεται όλο το αξιακό υπόβαθρο της Ομηρικής φιλοξενίας. Ο Τηλέμαχος ως υιός ήρωος και βασιλέως αντιλαμβάνεται τη Θεοφάνεια της Θεάς. Οι αξίες των θεών που ενυπάρχουν μέσα του αφυπνίζονται και καλεί τη θεά-Μέντη να τη φιλοξενήσει. Η διάθεση της φιλοξενίας όμως επίσης πηγάζει από το γεγονός ότι ο υιός του Οδυσσέως αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για κάποιον εξαιρετικό άνθρωπο ο οποίος αξίζει της φιλοξενίας διότι θα εκτιμήσει όσα του προσφερθούν και κάποια στιγμή μπορεί και να τα ανταποδώσει.
Η φιλοξενία στον Όμηρο αναδεικνύει την παλαιά πίστη των ανθρώπων  ότι όλοι οι άνθρωποι προερχόμαστε από την κοινή πηγή ενός Νοός και θα επιστρέψουμε σε αυτή.Όλοι οι άνθρωποι οφείλουμε να θυμηθούμε το ηρωϊκό στοιχείο μέσα μας , να το καλλιεργήσουμε ώστε να είμαστε ικανοί υπερβαίνοντας το χώρο και τις δυσκολίες , τις ανθρώπινες φοβίες και τις αναστολές, ανά πάσα στιγμή να ζούμε σε αγαστή κοινωνία με τον Άλλο. Ο  Άλλος όμως στον κόσμο των Ελλήνων οφείλει να έχει εξελίξει τον εαυτό του μέσα στον αξιακό κόσμο των θεών και των ανθρώπων ώστε να είναι ικανός να ζήσει ορθά την κοινωνία της φιλοξενίας. Το δώρο της φιλόξενης κοινωνίας προσφέρεται σε αυτούς οι οποίοι έχοντας ανάλογες ιδέες και αξίες, ιερά και όσια , θα εκτιμήσουν όσα τους προσφερθούν και θα τα ανταποδώσουν, επαναφέροντας το μεγάλο όνειρο όλοι οι άνθρωποι επί της γής να ζήσουν ζωή φωτός ενώπιον της Αληθείας.Τα ερωτήματα που απευθύνει ο Τηλέμαχος στο Μέντη αποδεικνύουν ότι ο φιλοξενούμενος δεν απολάμβανε στον κόσμο του Ομήρου απλά τη φιλοξενία, έπρεπε να την αξίζει, ή τουλάχιστον έπρεπε να την τιμά καταλαβαίνοντας όλα όσα του είχαν προσφερθεί. Για να συμβαίνει αυτό όμως έπρεπε ο φιλοξενούμενος να διαθέτει το κατάλληλο γνωστικό και αξιακό  υπόβαθρο.Διαβάζουμε λοιπόν ότι ο Τηλέμαχος ερωτά: (α,169,κ.ε) : «Μόν΄έλα τώρα,δώσε απόκριση την πάσα αλήθεια πές μου/ποιος είσαι;πούθε;πού η πατρίδα σου και ποιοι οι γονείς σου εσένα;/και ποιο είναι το καράβι πού φτασες;οι ναύτες στην Ιθάκη/πώς σ΄έφεραν μαθές;ποιοι πέτουνται πώς είναι τάχα πές μου».
Στον Ομηρικό κόσμο ο Άλλος είναι εικόνα θεών υπό την έννοια ο άνθρωπος δυνάμει μπορεί να καλλιεργήσει χαρίσματα και γνωρίσματα που του δώρησαν οι θεοί.Όχι τυχαία ο πατήρ των θεών και των ανθρώπων ο Δίας αναφέρει στην α,στιχ,32κ.ε: «πωπώ με τους θεούς τα βάζουν συνέχεια οι θνητοί πώς τάχα τις συμφορές εμείς τους στέλνουμε , μα και οι  αδικίες τους είναι που πάνω από το γραφτό σε βάσανα τους ρίχνουν κάποιοι τώρα». Αρνητικά μελετώντας το απόσπασμα καταλήγουμε στο ότι οι θνητοί ευθύνονται για όσα τους συμβαίνουν επί της γής. Γιατί όμως; Διότι οι θεοί τους έχουν προσφέρει όλα όσα χρειάζονται και οι ίδιοι να γίνουν ήρωες αναπτύσσοντας τον ανώτερο εαυτό τους αλλά και να οικοδομήσουν μία κοινωνία την οποία ο Αριστοτέλης θα χαρακτήριζε αυτάρκη και ευδαίμονα. Σε αυτή τη βάση ο Άλλος στον Ομηρικό κόσμο είναι φορέας του καλού αλλά και του κακού. Ο φιλοξενών λοιπόν οφείλει να προσέχει πού προσφέρει τη φιλοξενία του. Ο Άλλος θα πρέπει να ερευνηθεί ότι πληροί τις προϋποθέσεις της ευγενούς φιλοξενίας. Η καταγωγή του, τα έργα του, οι γονείς του, η πορεία του, τα πιστεύω του και τα ιδανικά  του, αποτελούν τεκμήρια καλής πίστης και μαρτυρίας προκειμένου η φιλοξενία να αποδώσει καρπούς. Ποιοι είναι οι καρποί φιλοξενίας; Στην α,στιχ.305 κ.ε. μας αναφέρει ο Όμηρος κάποιους από αυτούς: «…Όμως ακόμα λίγο πρόσμενε κι ας βιάζεσαι να  φύγεις/και σύντας πια λουστείς και τρώγοντας φραθείς/το δρόμο παίρνεις για το καράβι σου χαρούμενος/κρατώντας κάποιο δώρο πανέμορφο και πολυτίμητο δικό μου θυμητάρι/να το φυλάς/οι φίλοι ως δίνουνε στους φίλους από αγάπη». Οι χριστιανοί στην κοινωνία αγάπης που οικοδομούν μέσα στην θεία λατρεία όλα τα παραπάνω τα συνοψίζουν στην υψίστη στιγμή της λατρείας εκεί όπου ο οίνος και ο άρτος μετουσιώνονται σε σώμα και αίμα Χριστού προσφέροντας στους πιστούς τη σωτηρία και την κοινωνία αγάπης: «Λάβετε φάεγετε…Πίετε εξ αυτού πάντες».
Ιδίας και ομοίας σπουδαιότητας είναι και η Ομηρική φιλοξενία. Ο Φιλοξενών μετουσιώνει τη θνητή φύση του σε θεία. Προσφέρει αγάπη και δώρα στον Άλλο διότι όλοι μαζί αποτελούν όλες τις δυνάμεις που προσέφεραν οι θεοί στους ανθρώπους προκειμένου η ανθρώπινη κοινωνία να υπάρξει όχι ως ένα απλό σύνολο ανθρώπων , αλλά ως ένωση βαθύτατα υπαρξιακή του Εαυτού με τον Άλλο. Ο άνθρωπος νοιώθει ότι οι Άλλοι είναι κομμάτια του Ενός τελείου ανθρώπου, εικόνα του οποίου τοποθετήθηκε ως πρότυπο μίμησης στον Όλυμπο. Η φιλοξενία στον Όμηρο αποτελεί την πλέον ανωτέρα αξιακή  ωρίμανση ενός λαού όπως οι Έλληνες οι οποίοι προσέφεραν φώς Νοός και Ήθους.
Ο Άλλος είναι εκ της ιδίας πηγής με εμένα, αλλά  θα πρέπει να το έχει εκτιμήσει πραξιακά και αξιακά και ο ίδιος. Προσφέροντάς του δώρα,χαρά και συνέχεια ζωής ικανοποιώ την ιδανική  εικόνα του Ολύμπου που έχω μέσα μου. Δεν είναι τυχαίο σε καμμία περίπτωση ότι σε ένα έπος όπως η Οδύσσεια και η Ιλιάδα η φιλοξενία αναλύεται και προσφέρεται στους αναγνώστες. Εάν αναλογισθούμε ότι τα δύο αυτά έπη αποτελούν συνεισφορά στο ηρωϊκό ιδεώδες καταλαβαίνουμε ότι και η  φιλοξενία αποτελεί μέρος του ηρωϊκού ιδεώδους. Ο άνθρωπος καθίσταται ήρωας όταν μπορεί να ενωθεί εκ της προσφοράς με τον Άλλον. Ίσως αυτός –πέρα από την οδό του κλέουσ- είναι ο πιο σύντομος δρόμος προς τον Όλυμπο.Eξάλλου ο Άλλος θα μπορούσε να είναι Θεός,οντότητα, άνθρωπος. Στο Ομηρικό σύστημα όλα είναι πλήρη θεών και οντολογικών δυνάμεων. Η φιλοξενία αποδεικνύει ότι οι Έλληνες διδάσκονταν από τη  ζωντανή  φύση η οποία δίπλα τους εκινείτο υπό πολλάς μορφάς.

Βασίλειος Μακρυπούλιας,δρ.φιλοσοφίας.

H πρόσφατη ανάρτηση.

Aκόμα ένα επιχείρημα περί της ανυπόστατης εικασίας των σκοπιανών για το όνομα της γλώσσας των.

Το επιχείρημα το οποίο καταρρίπτει παταγωδώς την εικασία των σκοπιανών για την ύπαρξη της ψευδούς και ανυπόστατης «μακεδονικής» τους ...

Δημοφιλείς αναρτήσεις.