Η μετεξέλιξη της αριστείας.


Στη ραψωδία Ζ της Ιλιάδας και μέσα από το διάλογο του Διομήδη και του Γλαύκου διαβάζουε σε μετάφραση των Καζαντζάκη-Κακριδή: «να θέλω να μαι ο πρώτος πάντα μου,να ξεπερνώ τους άλλους,να μην ντροπιάσω τους προγόνους μου ποτέ μου, που σταθήκαν οι πιο αντρειωμένοι μές την Εφύρα και στην πλατειά Λυκία.Τετοια η γενιά μου εμένα πέτομαι πώς είναι , τέτοια η φύτρα». Ο κόσμος του Ομήρου είναι γνωστός. Δεν είναι βέβαια τυχαίο  ότι εισήχθη ως παιδεία των Αθηναίων νέων από τον Πεισίστρατο και μάλλον ήταν ένας από τους σημαντικούς παράγοντρες διαμόρφωσης του Αθηναϊκού κλεινού άστεως, της πόλης η οποία χαρακτηρίσθηκε πρυτανείον σοφίας.
Ας θυμηθούμε ότι το άριστος είναι ο υπερθετικός βαθμός του σημαντικού επιθέτου αγαθός. Ενός επιθέτου που χαρακτήρισε την ψυχική και πνευματική πρόοδο των Ελλήνων. Καλός και αγαθός πολίτης, σήμαινε σοβαρότητα απέναντι στους  νόμους, στους άλλους, στον εαυτό μου, στην Πατρίδα. Το άριστος σήμανε τον έσχατο βαθμό πνευματικής και ηθικής τελείωσης του ανθρώπου ο οποίος φθάνει σε ένα βαθμό δυνητικής τελειότητας σε σχέση με τον εαυτό του, την ιδέα του Ωραίου και τους συμπολίτες του. Αυτός ο  άνθρωπος ετοιμάσθηκε μέσα στο Ομηρικό σύμπαν το οποίο σαφέστατα είναι πλήρως δομημένο. Υπάρχει ο χώρος του φωτός, των ιδεών, ο χώρος όπου οι άριστοι θεοί κατοικούν. Γιατί είναι άριστοι. Ο Όμηρος μας το αναφέρει ρητά: διότι ταυτίζεται ο λόγος τους με τις πράξεις τους, διότι έχουν όλες εκείνες τις δυνάμεις να εξουσιάσουν κόσμο και ανθρώπους.Εάν μετέπειτα, και ειδικά κατά την Πλατωνική φιλοσοφία οι Ολύμπιοι θεοί μετεξελίχθηκαν σε Ιδέες και Αρετές, αυτό λίγο μας ενδιαφέρει. Πράγματι στη φιλοσοφία των Αθηναίων οι Ολύμπιοι Θεοί μετεξελίχθηκαν στις ιδέες του Ωραίου, του Καλού, του Έρωτος, της Ανδρείας, της Αυτογνωσίας, της Γνώσης κ.ο.κ.
Παρατηρούμε λοιπόν ότι ενώπιον του ανθρώπου ως Θεοί και Ιδέες ανοίγεται ένας ανώτερος κόσμος μίμησης ιδεών και αξιών. Οι οποίες οδηγούν τον άνθρωπο εις την Αριστείαν και του εαυτού αλλά και της Πόλης, του κόσμου γενικότερα. Το κίνητρο είναι ισχυρό και αυτό το οποίο μας ενδιαφέρει είναι ότι όλα γίνονται σε σχέση με τον Πνευματικό  Όλυμπο. Με ένα νοητό καλλίτερο και άριστο κόσμο. Υπάρχει τόπος και τρόπος μίμησης, άρα το δέλεαρ της ανθρώπινης αριστείας είναι ισχυρό. Δεν είναι λίγο για τον διογενή Αχιλλέα να ομοιάσει προς τη Θεά μητέρα του, δεν είναι λίγο για τον Έκτορα να ομοιάσει προς τους προστάτες του Θεούς. Στο διάλογό του με την Ανδρομάχη – ο οποίος τόσο έχει υμνηθεί  μέσα στην παγκόσμιο λογοτεχνία-ο Έκτορας εκτυλίσσει όλο το εύρος της αριστείας, ως ανήρ, πατήρ, μαχητής, φιλόπατρις, ευσεβής, έννομος,βασιλεύς.Σε σχέση με τους επιγόνους και τους απογόνους. Γι αυτό και όλοι ζούσαν ως άριστοι να αναβούν εις Όλυμπον (Κάτθανε Διόγενες, αναβήσει ες Όλυμπον).
 Λίγοι θα διαφωνήσουν με το γεγονός ότι ο Όμηρος είναι ο ποιητής των ηρώων. Του ηρωϊκού ιδεώδους. Είναι ο άνθρωπος ο οποίος ως ποιητής έχτισε τη νοητή γέφυρα(κλίμακα) επάνω στην οποία ο άνθρωπος  μπορεί να αναβεί εις τον Όλυμπον των αξιών. Αρκεί να αριστεύσει ως άνθρωπος, ως πατέρας, ως απόγονος, ως μαχητής, ως υπερασπιστής των δεινών και φοβερών(Πλατωνικός Λάχης0.Ξαφνικά σε ένα κόσμο χάους και απείρου, σε ένα κόσμο όπου στην Ανατολή κάτω από τη φοβέρα του Σατράπη και του Φαραώ, ενός φοβερού Θεού όλοι είχαν ησυχάσει υποτασσόμενοι, οι Έλληνες διά της αριστείας ανακαλύπτουν το δρόμο προς τον Όλυμπο. Πώς αλλοιώς μπορεί να διαβασθεί ο Όλυμπος. Προσωπική τελείωση, θέωση, κοινωνική τελείωση; Όπως και να ονομασθεί ο Ένας Άνθρωπος προσπαθεί να ολοκληρωθεί ως κριτικός παράγων. Ειδικά μετά το Σωκράτη  ο ήρωας λαμβάνει καθαρά φιλοσοφικά και πνευματικά  χαρακτηριστικά, η δε αριστεία λαμβάνει επίσης τα γνωρίσματα της παδείας. Της αυτογνωσίας και της γνώσης του Καλού και του Ωραίου. Οι φράσεις του μαιευτικού φιλοσόφου «ουδείς εκών κακός», «όποιος πράττει το κακό το πράττει λόγω της αγνοίας του καλού» μας οδηγεί σε μία καθαρά εσωτερική και πνευματική αριστεία. Ειδικά στην Πολιτεία οι άνθρωποι χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Σε πεπαιδευμένους και μη. Οι άριστοι είναι αυτοί  οι οποίοι ως αναμιμνήσκοντες του Ωραίου προχωρούν προς την άνω οδό των  Μακάρων. Η αριστεία είναι καθαρά οντολογική έννοια, δεν είναι ανθρωπίνως φτιαχτή, ήδη υπάρχει για τον άνθρωπο που θέλει να ξεφύγει προς ένα κόσμο ανεπτυγμένων πνευματικών και ηθικών δυνάμεων,εσωτερικής προόδου του ανθρώπου. Ειδικά μετά το λογικό ξεκαθάρισμα του Αριστοτέλους περί αιτίας και σκοπού και ενδελεχείας ενσυνειδήτως ο άνθρωπος και διά της μεσότητος της ηθικής προσπαθεί να εξελιχθεί ως ηθική προσωπικότητα σε σχέση με τον εαυτό του, την κοινωνία και τον κόσμο που κινει το πρώτο Κινούν Ακίνητον.
Oι ήρωες του  Ομήρου κινούμενοι από το κίνητρο της προσωπικής μετάβασης στον Όλυμπο δίδουν ηθικό υπόβαθρο στην Αριστεία. Διαπρέπουν στο πεδίο της μάχης όπως κάποια χρόνια αργότερα ο Περικλής και ο Σωκράτης θα διαπρέψουν σε ένα άλλο πεδίο μάχης, στο χρυσό αιώνα της Αθήνας. Υπερασπίζονται τα ιερά και τα όσια όπως κάποια χρόνια αργότερα οι Έλληνες θα πράξουν στο Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα. Ωχριά ο Επίκουρος μπροστά στην απόφαση του Αχιλλέα να ζήσει ευδαιμόνως διότι δεν φοβείται τίποτε. Η τελική Αριστεία δεν είναι μόνο η ηθική πρόοδος  του ανθρώπου. Είναι μία ολόκληρη εξελικτική πορεία. Προσωπική εξέλιξη,πορεία προς τον κόσμο των ιδεών, αφοβία κάθε κακού, αφοβία θανάτου, αγάπη ζωής και ωραίου, αυτογνωσία, κοινωνική ολοκλήρωση, άρτια προσωπικότητα. Δεν διάβασα καλλίτερη αριστεία από αυτή που αναφέρει ο Θουκυδίδης ότι οι Αθηναίοι την ώρα «επί ξυρού ακμής» δεν ενίκησαν το θάνατο αλλά την ιδέα του θανάτου. Αριστεία για τους Έλληνες της εποχής της σοφίας ήταν η βύθιση στην Αλήθεια και στον κόσμο της Αληθείας και των Ιδεών.
Είναι λάθος να πιστεύει κανείς ότι σήμερα δεν υπάρχει αριστεία ή ότι έχουν καταργηθεί όλα τα παραπάνω. Η πανέξυπνος αόρατος χείρ (για να θυμηθούμε και τον Άνταμ Σμίθ)η οποία κυβερνά τον κόσμο μας έχει υιοθετήσει συλλήβδην τον τρόπο της Ελληνικής παράδοσης. Απλά αυτό το οποίο πραγματικά έχει συμβεί είναι το ότι ο τρόπος της Αριστείας όπως τον εννόησαν  οι Έλληνες έχει σήμερα αντιστραφεί. Ο  Όλυμπος είναι μάλλον ο ηλεκτρονικός υπολογιστής ή αν  θέλετε η  τηλεόραση. Όλες οι δυνάμεις οι οποίες ως θεοί κινούν τον κόσμο εκεί ευρίσκονται. Ο άνθρωπος ενώπιον του διαδικτύου νοιώθει όπως ο μύστης όταν επικοινωνούσε με τον κόσμο των θεών. Οι Θεοί, οι δυνάμεις που κινούν τον κόσμο υπάρχουν, γιατί  πρέπει πάντα να υπάρχουν έστω υλικες δυνάμεις οι οποίες εξουσιάζουν τα πλήθη. Το life style, η κυριαρχία των  αισθήσεων, η κατανάλωση, η άγρα του χρήματος, η εφήμερη δόξα, η  πίστη ότι μόνον ό,τι βλέπω υπάρχει, είναι οι σύγχρονοι 12 περίπου θεοί (δυνάμεις) που κυβερνούν τον κόσμο των  θνητών.
Άρα η Αριστεία όπως και η λέξη «ήρωας» προσδιορίζεται ανάλογα. Ήρωας πλέον είναι αυτός ο οποίος κατακτά το όρος των συγχρόνων θεών. Άριστος πλέον είναι αυτός ο οποίος κατακτά υλικά αγαθά, ζεί για τον εαυτό του, πλουτίζει,μαγειρεύει ως στάση ζωής, τραγουδά ως όνειρο ζωής, ζεί το life style που επιθυμεί, σε ένα εύρος μέσα στη μικρή γή. Άριστος πλέον είναι αυτός ο οποίος δεν σκέφτεται αλλά αποκτά δεξιότητες προόδου και βελτίωσης σε όλα αυτά τα οποία θα του επιφυλάξουν ένα καλό μισθό και μία καλή καριέρα. Ολοκληρώθηκε η  αρίστη μεταγραφή γνωστού ποδοσφαιριστού γύρω στο μυθικό ποσό των 500.000.000 ευρώ.Επί Σωκράτους τόσες ήταν οι ιδέες που περνούσαν από το μυαλό του φιλοσόφου, τώρα τόσα είναι  τα νομίσματα.
Η Αριστεία σήμερα είναι ο τρόπος δεξιοτεχνικής  και αισθητικής προσαρμογής στον υλιστικό τρόπο της σύγχρονης ζωής. Οι άνθρωποι σήμερα μαθαίνουν μπάλλα, μαγειρεύουν με μανία, χορεύουν και τραγουδούν με ζήλο διότι εκεί ευρίσκεται η αρίστη εξέλιξη  η οποία και θα τους προσδώσει την ευδόκιμο ζωή που επιθυμούν. Το σχολείο σταδιακά θα γίνει προπομπός όλων αυτών. Οι μαθητές δεν θα πηγαίνουν σε ένα  ηθικοπλαστικό σχολείο απόκτησης ανωτέρας ανθρωπιστικής  παιδείας. Θα πηγαίνουν σε ένα  σχολείο ουδέτερο ηθικά, πάροχο δεξιοτήτων, και τεχνικών  καλής υλικής επιβίωσης. Άριστος πλέον θα είναι αυτός ο οποίος θα προσαρμοσθεί σε ένα κόσμο μη-ηθικό( υπό την έννοια της παραδοσιακής αποδοχής του καλού) σε ένα κόσμο όπου το σχολείο θα παρέχει δεξιότητες, ικανότητες,  Οι μαθητές θα προσπαθούν να κατακτήσουν την αριστεία μάθησης στον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Στο τραγούδι, στο θέατρο, σε σύγχρονες τεχνολογίες και τέχνες οι οποίες πιθανόν θα τους επιφυλάξουν ένα καλό μέλλον. Υπό αυτή την έννοια κανείς δεν θα ξεχωρίζει διότι πολύ απλά δεν θα χρειάζεται να ξεχωρίζει. Μέχρι τώρα ξεχώρισαν αυτοί οι οποίοι διαμόρφωσαν τις τύχες αυτού του κόσμου. Τώρα όλα είναι ηλεκτρονικά ελεγχόμενα, δεν θέλουμε σκεφτομένους ανθρώπους, θέλουμε ανθρώπους επιδέξιους στο να επιβιώσουν. Αυτοί θα είναι οι μαθητές του μέλλοντος, με βραχέα όνειρα, χωρίς την αρετή της διάκρισης, αλλά με την  προσπάθεια της αρίστης επιβίωσης. Η εξίσωση  όλων των  ανθρώπων έναντι αυτού του υλικού και δεξιοτεχνικού τρόπο ζωής αφαιρεί το διαφορετικό, το παραδοσιακά άριστο και ωθεί τους πάντες σε όμοιες πράξεις και όμοιες σκέψεις. Μία ματιά στις άπειρες εκπομπές της τηλεόρασης όπου οι νέοι διαγωνίζονται για την  αρίστη διάκριση στη μαγειρική και στο τραγούδι λέει πολλά. Πλέον το όνειρο δεν είναι ο πνευματικός Όλυμπος αλλά ο Όλυμπος του καθαρά γηίνου life style.

Βασίλειος Μακρυπούλιας, δρ.φιλοσοφίας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

H πρόσφατη ανάρτηση.

Eξαιρετική προσέγγιση.

Διαχρονικός λόγος.  Πατήσθε επάνω στον τίτλο.

Δημοφιλείς αναρτήσεις.