«Τα καίρια υφολογικά στοιχεία στο Συμπόσιο του Πλάτωνος και ειδικά στο τμήμα 196d-197e και ο τρόπος εξήγησης της λειτουργίας τους. Επεξηγηματική αναφορά στη φράση του Αγάθωνος : «“τὰ μὲν παιδιᾶς, τὰ δὲ σπουδῆς μετρίας ... μετέχων” με την οποία ολοκληρώνεται ο λόγος του.”.


O Πλάτων μέσα από τον περίφημο διάλογό του «Συμπόσιον», θέλησε μέσα από όλους τους ομιλητές που ανέπτυξαν τις απόψεις τους για τον Έρωτα να καταδείξει κάτι πράγματι φιλοσοφικά –και όχι μόνο- αξιοσημείωτο και σημαντικό. Μόνο ο διαλεκτικός μπορεί να συλλάβει και να αποδώσει τη φύση και τα χαρακτηριστικά του έρωτος. Ο Αγάθων ουσιαστικά στη δική του (σοφιστικής προέλευσης) άποψη περί του έρωτος διαλέγεται με τους παρευρισκομένους στο συμπόσιο. Οι φράσεις του είναι ενδεικτικές και καταδεικνύουν ότι ο Πλάτων ενδιαφέρεται να παραθέσει όλα τα πνευματικά ρεύματα της εποχής του, όπως αναφέρει ο Συκουτρής προκειμένου να τα διακωμωδήσει(1949, 77).Αναφέρει λοιπόν ο Αγάθων : «διά να αποδώσω και εγώ τας τιμάς εις την τέχνην μας όπως και ο Ερυξίμαχος εις την ειδικήν του»(196d). Ο Αγάθων διαλεκτικά και σε σχέση με τον Ερυξίμαχο προσεγγίζει το θέμα του Έρωτος. Ταυτόχρονα ο διάλογος επεκτείνεται ανάμεσα και στην επιστήμη που αντιπροσωπεύει ο Ερυξίμαχος και  στη σοφιστική τέχνη που βέβαια αντιπροσωπεύει ο Αγάθων. Επίσης στο 197b ο Αγάθων ρητά αναφέρει ότι «μ΄αυτό νομίζω Φαίδρε ο Έρως πρώτος ο ίδιος καθώς είναι ωραιότατος». Ο διάλογος υφίσταται ανάμεσα στον Αγάθωνα(εκπρόσωπος της σοφιστικής τέχνης) και στον Φαίδρο (είναι αυτός που παρουσιάζει τη μυθική παράδοση).Μέσα από τη διαλεκτική προσέγγιση όλων των απόψεων περί Έρωτος εκ μέρους του Πλάτωνος, φαίνεται ότι όλοι δεν κατέχουν την αλήθεια περί αυτής της οντότητος, κάτι που τελικά θα φανεί και θα αποδειχθεί ότι κατέχει ο Σωκράτης. Βέβαια θα πρέπει να αναφέρουμε ότι το επικριτικό ύφος του Αγάθωνος είναι σοφιστική κληρονομιά, διότι με έπαρση θέλει να αποδείξει ότι τα λεγόμενα τα δικά του αποδίδουν τη φύση του Έρωτος.
Ο Αγάθων στο λόγο του περί Έρωτος (196d-197e) προσεγγίζει την οντότητα αυτή ως ένα φαινόμενο ψυχικό(«ο Απόλλων όταν εφεύρε τον δρόμον του έδειξε ο πόθος και ο έρως”(197b). To  ύφος και ο τρόπος επεξεργασίας είναι σοφιστικά ρητορικός και όχι φιλοσοφικός(αυτό δίνει βέβαια το δικαίωμα στον Πλάτωνα(ο Σωκράτης θα το κάνει άμεσα) κυρίως να κατακρίνει τη σοφιστική τέχνη όπως αυτή εκδηλώθηκε στους λόγους του Αγάθωνος. Χαρακτηριστικά ο Αγάθων προχωρεί με κλιμακούμενα-διαζευκτικής  προέλευσης –συλλογιστικάα σχήματα. Θα υποστηρίζαμε ότι γεννά διαιρέσεις και υποδιαιρέσεις μεγεθών και οντοτήτων και ψυχικών καταστάσεων προκειμένου (κατά σοφιστικό τρόπο)  να πετύχει το σκοπό του, μέσα από αυτό το τεχνικό ύφος που προάγει.Από τις Μούσες περνά στα έμψυχα(η  τέχνη είναι βαθμός εμφάνισης του Έρωτος διότι εμπνέει τους ανθρώπους και τους θεούς)τελικά μέσα από τον Έρωτα ο Δίας «πηδαλιουχή θεούς και ανθρώπους»(197b).O Έρωτας διώχνει την Ανάγκη και φέρνει την Ειρήνη και τη Γαλήνη. Οι κλιμακούμενοι σοφιστικοί συλλογισμοί του Αγάθωνος προχωρούν από τον ουρανό και τις ουράνιες θεότητες προς τη γή και τους  ανθρώπους (αλλά και τις δραστηριότητές του) και μάλλον προσπαθούν εκ του αποτελέσματος να διατυπώσουν την άποψη ότι ο Έρωτας είναι ωραίος και τέλειος διότι φέρει την ευτυχία σε θεούς και ανθρώπους. Ως ακόλουθος των σοφιστών δεν εμβαθύνει στη φύση του  Έρωτος (τον αναφέρει ως το νεώτερο των θεών(195d)αλλά μέχρι εκεί).
Προσπαθεί περισσότερο ρητορικά να τον περιγράψει μέσα από την καθημερινότητα, την ψυχική καθημερινότητα θεών και ανθρώπων. Ο συλλογισμός του είναι απλός. Υπάρχει είτε η Ανάγκη είτε ο Έρωτας. Όταν υπάρχει ο Έρωτας θεοί και άνθρωποι είναι γαλήνιοι και ευτυχισμένοι. Άρα προτιμούμε τον Έρωτα και τον χαρακτηρίζουμε ως κάτι το ωραίο και το τέλειο. Επειδή όμως δεν εμβαθύνει στη φύση του Έρωτος δεν τον τοποθετεί στη θεωρητική απόλυτη σύλληψη του ιδεατού Πλατωνικού κόσμου(κάτι που θα κάνει η Διοτίμα). Άρα μάλλον υποπίπτει  στο λογικό λάθος της «λήψης του ζητουμένου». Δηλαδή θεωρεί ως πρακτικό δεδομένο από την αρχή αυτό που με βαθιά θεωρητικά επιχειρήματα θα έπρεπε να αποδείξει.Ότι δηλαδή ο Έρωτας είναι τέλειος και ωραίος όχι μόνο επειδή φέρει ειρήνη και ψυχική γαλήνη αλλά και για τους λόγους που εκτίθενται από τη Διοτίμα(η συνεκτική αρχή του κόσμου του Αγαθού και του κόσμου των ανθρώπων, του ανθρώπου και των θεών).Ούτως ή άλλως και η σειρά του λόγου του Αγάθωνος  υπακούει στο ζεύγος συγκεχυμένος-σαφέστερος, θεωρείται ως κάτι πιο συγκεκριμένο από τους προηγουμένους γι αυτό και τοποθετήθηκε σε αυτή τη σειρά. Είναι όμως συγκεκριμένος σοφιστικά και όχι βαθύς φιλοσοφικά.
Υφολογικό χαρακτηριστικό του λόγου του Αγάθωνος είναι η ύπαρξη νατουραλιστικών στοιχείων, μέσα από τη διάχυτη υφέρπουσα θηλυκότητα του ομιλούντος και την συνεπαγομένη αισθηματικότητα.Αυτό προσφέρει τη σοφιστική συναισθηματική δύναμη πειθούς αν και ο Πλάτων αναφέρει ότι μετά το λόγο του Αγάθωνος «τους παρόντας αναθορυβήσαι»(198a). Oι λεπτομέρειες της καλλονής του Έρωτος, η παραδεισένια ατμόσφαιρα μέσα στην οποία τοποθετεί τον Έρωτα αποδεικνύει τα παραπάνω.Ο Αγάθων είναι ματαιόδοξος, συνδέει τον Έρωτα με τις επίγειες χαρές της ψυχής, δίνει κάθε δικαίωμα στον Πλάτωνα να καυτηριάσει τη σοφιστική υποκειμενικότητα και σχετικότητα.
Ο Αγάθων μέσα από την ποιητική μουσικότητα του λόγου του προσπαθεί να σαγηνέψει και να πείσει παρασύροντας ψυχολογικά τους ακροατές του. Γι αυτό και ο Πλάτων αντικρούει τα δικά του επιχειρήματα πιο αυστηρά από όλα τα προηγούμενα. Ίσως θέλει να δείξει ότι η ψυχολογική θέαση και μόνο του Έρωτος είναι ωφελιμιστική και επικίνδυνη, αποκοπτομένη από την πνευματική εκτίμησή αυτού ( του Έρωτος) ως συνεκτικού μεσάζοντος δεσμού ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους.Εννοιακά η μουσικότητα επιτυγχάνεται μέσα από τη σύνδεση του  Έρωτος με τις Μούσες. Ο άνθρωπος δομεί τη σχέση του με τον Έρωτα επάνω στις στέρεες βάσεις της τέχνης. Μέσα από τα ποιήματα. Αν και μακροπρόθεσμα ο Πλάτων διέκρινε την ποίηση ως καθαρά πνευματική δημιουργία και ως πρακτική απλή εξάσκηση. Η μουσικότητα όμως στο ύφος του Αγάθωνος επιτυγχάνεται  και από τα πάμπολλα επίθετα που παραθέτει προκειμένου να διαφημίσει τις ψυχικές χάρες και επιρροές του Έρωτος(ωραιότατος και τελειότατος(197c). Η ισόρροπη επίσης ανάπτυξη  του λόγου μέσα από τη δημιουργία ζευγών (Μούσες και άνθρωποι)και άλλων διαιρέσεων (έρως – ανάγκη) βοηθεί τη ροή των σκέψεων άνετα διατηρώντας το ρυθμό της ανάγνωσης και της προσοχής.
Ο λόγος του Αγάθωνος χαρακτηρίζεται υφολογικά από τα λεγόμενα Γοργίεια σχήματα. Ίσως  ο Πλάτων παρέδωσε αυτά τα σχήματα στη ροή του συγκεκριμένου λόγου προκειμένου  μαζί με τις απόψεις του Αγάθωνος να αναιρέσει και τον σοφιστικό τρόπο παρουσίασης και επιχειρηματολογίας των συγκεκριμένων και όχι μόνο απόψεων.Ο λόγος του Αγάθωνος χαρακτηρίζεται από αντιθέσεις οι οποίες σε κάθε περίπτωση τονίζουν την ψυχική  θεώρηση του  Έρωτος. Οι άνθρωποι του Έρωτος είναι φωτεινοί(197e) ενώ αυτοί που δεν διακατέχονται από τον Έρωτα χαρακτηρίζονται ως σκοτεινοί(197e). Ο έρως κατοικεί σε ό,τι το ωραίο και όχι σε κάτι το άσχημο(197b). H ωραιότητα του Έρωτος είναι αξιολογικά διαφορετική από την Ανάγκη(197 b-c).
Xαρακτηριστικά είναι τα ισόκωλα που υπάρχουν στο λόγο του Αγάθωνος τα οποία και προσδίδουν ρυθμό και μέτρο κατανόησης στον αναγνώστη.Με αυτό τον ισόρροπο τρόπο ομιλίας ο δέκτης δέχεται και κατανοεί τα μηνύματα και πείθεται από τη ρυθμική ακρόαση αυτών. Αναφέρουμε ως παράχειγμα : «περί μεν ούν δικαιοσύνης είρηται, περί δε σοφίας λείπεται(196e). Eπίσης: «α γάρ τις ή μη έχει ή μη οίδεν»(197e). Χαρακτηριστικά είναι τα ομοιοτέλευτα που ανιχνεύονται στο λόγο του Αγάθωνος. Αναφέρουμε σχετικά: «πραότητα μεν πορίζων-αγριότητα δε εξορίζων(197 d e) “θεατός σοφοίς- αγαστός θεοίς”(197 d e).
Xαρακτηριστικές στο λόγο του Αγάθωνος είναι οι παρηχήσεις οι οποίες δίδουν ήχο σε συγκεκριμένες λέξεις κλειδιά οι οποίες αποκτούν ξεχωριστή εμφαντική αξία και προωθούν τα νοήματά τους. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά την παρήχηση των φθόγγων φ, ν, γ, λ, (197c) στη φράση : «των θεών τα πράγματα Έρωτος εγγενομένου, δήλον ότι…..ούτος έφυ εκ του εράν των καλών πάντα αγαθά γέγονε, και θεοίς και ανθρώποις». Επίσης παρόμοια ακριβώς παρήχηση με τους ιδίους  ακριβώς φθόγγους παρατηρείται στο 197d και ειδικά στους εμπροθέτους προσδιορισμούς : εν πόνω, εν φόβω, εν πόθω, εν λόγω.Έντονο φαινόμενο παρήχησης μέσα μάλιστα από τη λειτουργία της αντίθεσης στους συγκεκριμένους στίχους ανακαλύπτεται στο απόσπασμα 197 d, έχουμε συγκεκριμένα παρήχηση των φθόγγων δ,γ,μ,ρ. Η συγκεκριμένη παρήχηση σε συνδυασμό με τη λειτουργία της αντίθεσης λειτουργεί ως εκκρεμές(Συκουτρής, σελ.136,1949),κατά κάποιο τρόπο «ναρκώνει»τον ακροατή και τον πείθει σύμφωνα με τα μηνύματα που θέλει  ο πομπός να προσφέρει.Η φράση είναι η εξής : «φιλόδωρος ευμενείας, άδωρος δυσμενείας, ίλεως αγαθός, αγαστός θεοίς, ζηλωτός αμοίροις,κτητός  ευμοίροις».Ο Αγάθων αναμφίβολα ως γνήσιος σοφιστής ακολουθεί τα προστάγματα του Γοργία ο οποίος στο «Ελένης Εγκώμιον»  ρητά αναφέρει: «ο λόγος είναι μεγάλος δυνάστης που ενώ έχει το πιο μικρό και αφανές  σώμα επιτελεί τα έργα τα πιο θεϊκά»( (Γοργίας, λένης γκώμιον, 1, 6-8 και 11-12).Ο Αγάθων θέλει να πείσει για τις σημαντικές επιδράσεις του έρωτος στην ανθρώπινη ψυχή, ή έλλειψη βαθέος λόγου τον αναγκάζει να προσφύγει σε ρητορικά σχήματα που παρασύρουν τον ακροατή, μάλιστα απευθύνονται στην ψυχή του και προσπαθούν να τον παρασύρουν μέσα από την οξυδερκή χρήση της γλώσσας και των φθόγγων.
Η επικράτηση των ονοματικών συνόλων και όχι των ρηματικών αντιστοίχων είναι ένα σημαντικό υφολογικό χαρακτηριστικό στο παραπάνω δοθέν απόσπασμα του λόγου του Αγάθωνος.Η κληρονομιά αυτού του υφολογικού μηχανισμού προέρχεται  επίσης από το  Γοργία, ο σκοπός του είναι φανερός. Το όνομα προσφέρει ιδιότητες, αυξάνει τις εντυπώσεις, στατικοποιεί το λόγο και γεμίζει τον ακροατή με ποικίλα συναισθήματα και εικόνες οι οποίες τελικά τον συγκινούν και τον πείθουν.Αντίθετα το ρήμα προκαλεί κίνηση σκέψης και πράξης κάτι που ο  Αγάθων εδώ το αποφεύγει αφ΄ής στιγμής παρουσιάζει ως ψυχικό φαινόμενο τον Έρωτα.Μέσα από επίθετα και μετοχές θέλει απλά να θέλξει τους ακροατάς και να παρουσιάσει ως ψυχική έλξη τον Έρωτα. Ο Πλάτων παρουσιάζει και αυτό το σοφιστικό γοργίειο τέχνασμα προκειμένου με τη χρήση ρημάτων και απαρεμφάτων στο  λόγο της Διοτίμας να καταδείξει ότι η κίνηση του νοός και της  ανάλογης πράξης του υποκειμένου διά του έρωτος  είναι σημαντικά στοιχεία προς την εκπλήρωση των σκοπών της οντότητας αυτής(του έρωτος).  Πράγματι ο λόγος του Αγάθωνος περιέχει ελάχιστα ρήματα (κενοί-πληροί(197 d),χρή-άδει(197 e). Υπάρχουν πολλά επίθετα ή μετοχές οι οποίες αόριστα προωθούν ιδιότητες και χαρακτηριστικά του έρωτος χωρίς να πείθουν τους ανθρώπους προς συγκεκριμένες πράξεις. Αυτή η εσκεμμένη και λογική αοριστία επιτείνει την ποιητικότητα και μουσικότητα του λόγου, την παραγωγή φαντασιώσεων και παραστάσεων.Μπορούμε να παραδώσουμε ως παραδείγματα: γιγνόμενος ηγεμών(197d), φιλόδωρος ευμενείας(197 d), άδωρος δυσμενείας( 197 d), ίλεως, αγαθός(197 d) ,θεατός σοφοίς, αγαστός θεοίς(197 d), πάντα άνδρα εφυμνούντα καλώς(197 e). Σωστά αναφέρει ο Ι.Συκουτρής(σελ.138,1949) : «Έτσι ένα πρόβλημα θεμελιώδες της ανθρωπίνης ζωής,ο έρως, εκτρέπεται εις αντικείμενον αφιλοσοφήτου και πομφολυγώδους λυρισμού».Γι αυτό το λόγο έπειτα ο Σωκράτης θα αναιρέσει με τη λογικότητα των επιχειρημάτων του μέσα από το βαθυστόχαστο τρόπο της Διοτίμας κυρίως το λόγο του Αγάθωνος.
Ξεχωριστή υφολογική αλλά και ερμηνευτική αξία κατέχει η φράση «τα μεν παιδιάς, τα δε σπουδής μετρίας, καθ΄όσον εγώ δύναμαι μετέχων»(197e). Μέσα από την αρμονική και ισομερή διάταξη των λέξεων που οργανώνουν την παραπάνω πρόταση (πάρισον-ισόκωλον) ο Αγάθων ολοκληρώνει κατά τον τρόπο του Γοργία και των ρητορικών σχημάτων του την παρουσίαση του λόγου του. Με συνεχή ρητορικά σχήματα, τα οποία σαν παιχνίδι πλαισιώνουν και προωθούν το λόγο του Αγάθωνος, η ουσία, η φιλοσοφική και βαθυστόχαστη ουσία του λόγου περί Έρωτος, υποβιβάζεται στη διάθεση του ρήτορος σε αυτά τα παιχνιδιάρικα ρητορικά σχήματα, προκειμένου να μην ομιλήσει για τη βαθεία φύση του Έρωτος με ιδέες και επιχειρήματα που δεν υπακούουν σε ρητορικά σχήματα (τα οποία είναι όμως φιλοσοφικά και βαθυστόχαστα)αλλά να προχωρήσει σε μία επιφανειακή και ψυχολογική «παιχνιδιάρικη» συναισθηματική προσέγγιση αυτού.Σαν να παίζει ο Αγάθων χρησιμοποιώντας ρητορικά σχήματα και περνώντας τις ιδέες διαμέσου αυτών(την ψυχολογική θεώρησή του περί Έρωτος), αρνούμενος να τα παρατήσει αυτά και να προχωρήσει σε μία βαθεία φιλοσοφική συζήτηση περί Έρωτος,όπως γίνεται με το λόγο της Διοτίμας.Ο Πλάτων παρωδεί(Συκουτρής,σελ.136,1949) τη σοφιστική επιφανειακότητα η οποία μέσα από την υποκειμενικότητά της και το δόγμα της «η τέχνη για την τέχνη και η ρητορεία για την ρητορεία» αρνήθηκε να ερευνήσει τις απόλυτες Σωκρατικές επαγωγικές και οριστικές αρχές. Ο Αγάθωνας δεν ενδιαφέρεται ως γνήσιος μαθητής των σοφιστών για την έννοια του Έρωτα αλλά θέλει να φανεί δεξιοτέχνης στο λόγο πείθοντας απλά και υποκειμενικά όχι για το τι Είναι ο Έρωτας ως κάτι το καθ΄εαυτό αλλά για το τι αυτός θεωρεί ότι είναι ο Έρωτας.Η απόσταση του αντικειμενικού και απολύτου Σωκράτους ο οποίος υπηρετεί τις ιδέες από τον υποκειμενικό και σχετικιστή Αγάθωνα( ο οποίος θεωρεί τον εαυτό του ως μέτρο του Έρωτος) είναι αβυσσαλέα.
Σωστά ο Scott Cosigny στο άρθρο του «η Γοργίεια χρήση της επιδεικτικότητας»αναφέρει: (ο.π.σελ.282) «Ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται ότι ο λόγος του Γοργία στηρίζεται περισσότερο στις βοήθειες (ενν. των ρητορικών σχημάτων) παρά στην αξιόπιστη αφαίρεση και στην επαγωγή».Ο Αγάθων περισσότερο παίζει με το λόγο παρά προσπαθεί να οδηγήσει τους συμμετέχοντας του συμποσίου σε αφαιρετικές συλλήψεις περί του Έρωτος.Ίσως γι αυτό συνέβη αυτό που αναφέρεται από τους Easterling-Knox(ο.π.σελ.646) : «στο τέλος ο Σωκράτης, ο μόνος που έμεινε νηφάλιος, νικά στην επιχειρηματολογία τον Αγάθωνα και τον Αριστοφάνη». Ουσιαστικά νικά η άποψη ότι ο Έρωτας είναι η πορεία της ψυχής από τον άνθρωπο προς το θεό.
Βιβλιογραφία.
1. Γοργίου
Ἑλένης Ἐγκώμιον
Επιμέλεια-Μετάφραση: Π. Καλλιγάς
Σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος *
[από το βιβλίο Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ 1991]

2. Christidis, (επιμ) A History of Ancient Greek, : 985991 [974998]..
3.P.E Easterling- B.M.W Knox, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ.Παπαδήμα.
4.

Gorgias's Use of the Epideictic
Author(s): Scott Consigny
Source: Philosophy & Rhetoric, Vol. 25, No. 3 (1992), pp. 281-297
Published by: Penn State University Press
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/40237726
Accessed: 04-10-2016 07:06 UTC

5.Πλάτωνος Συμπόσιον, κείμενον,μετάφρασις και ερμηνεία υπό Ιωάννου Συκουτρή,έκδοσις Δευτέρα, εκδ:Ιωάννης Δ.Κολλάρος & ΣΙΑ Α.Ε, βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1950.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

H πρόσφατη ανάρτηση.

Ποιοι ήταν οι Λαιστρυγόνες;

Οι Λαιστρυγόνες ως μυθικός λαός της Ελληνικής Μυθολογίας, αναφέρονται για πρώτη φορά στην Οδύσσεια ως κάτοικοι της Τηλεπύλου, παραλια...

Δημοφιλείς αναρτήσεις.