Ποιος ακριβώς είναι ο κόσμος του Ηρακλείτου;


Προκειμένου να εισέλθουμε στην Ηρακλείτεια διάσταση θα πρέπει να επανεξετάσουμε τις έννοιες τις παραδοσιακές «φύση και κόσμος».Οι οποίες σε κάθε περίπτωση οντολογικά κυρίως διαφοροποιούνται σε σχέση με ό,τι σήμερα συζητούμε γι αυτές.Σε κάθε περίπτωση στα γραπτά του σκοτεινού φιλοσόφου η φύση αντικατοπτρίζει(εκ του φύω=γεννιέμαι)κάθε τι το γεννητό.Από αυτή την άποψη αρνείται να κλεισθεί σε όρια και ορισμούς και σηματοδοτεί τα χάος και το άπειρο που ίσως με τη συνέργεια του λόγου κάποια στιγμή ελεγχθεί από τον ανθρώπινο λόγο.Και  ο άνθρωπος βέβαια ως κάτι το άπειρο και το χαώδες αποτελεί μέρος της Ηρακλείτειας φύσης.Αναφέρει ο Εφέσιος σχετικά: «Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί».Άρα για τον Ηράκλειτο οι αισθήσεις σε καμμία των περιπτώσεων δεν ανακαλύπτουν το πραγματικό περιεχόμενο και σκοπό της φύσης.Ο Λόγος είναι αυτός που κατενόησε τη φυσική κρυπτότητα.
Τι εννοεί όμως ο Ηράκλειτος ως φύση και γιατί πιστεύει ότι αυτό το οντολογικό μέγεθος αγαπά να κρύβεται;(ακόμη πάντως και η επιλογή του ρήματος δεν είναι τυχαία,η φύσις φιλεί όπως και ο σοφός φιλεί τη σοφία.Η φύσις κατ΄επιλογή δηλαδή επιλέγει αγαπητικά (δεσμευτικά θα λέγαμε)να κρυβεί).Σε μία πρώτη εκτίμηση θα υποστηρίζαμε ότι η φύσις στον Εφέσιο είναι όλον εκείνο το οντολογικό μέγεθος το οποίο ως δύναμη και ενέργεια,σκέψη και φαντασία,επηρεάζει τον ανθρώπινο νού αλλά και τις διαθέσεις του πρώτου νοός,του κοινού Λόγου.Αναφέρεται: «όσον αφορά το εύρος του ηλίου είναι όσο κάποιο μέρος του ανθρωπίνου σώματος».Εάν σκεφθούμε ότι ο ήλιος ως δύναμη,λάμψη και επιβλητικότητα αλλά και πηγή ζωής θεοποιήθηκε και ταυτίσθηκε με το δημιουργό νού ,μας προξενεί τουλάχιστον εντύπωση η υποτίμησή του από τον Ηράκλειτο,ο οποίος συμβολικά μας αναφέρει ότι όλο το σύμπαν άρα και ο ήλιος μπορεί να χωρέσει στο ανθρώπινο μυαλό και να μετρηθεί αναλόγως από τον άνθρωπο.Άρα η Ηρακλείτεια φύση είναι η πλήρης αφαιρετική σκέψη που δύναται να ταξιδέψει τον άνθρωπο στις απαρχές του όντος.Σε πρώτη εκτίμηση δεν είναι κάτι το υλικό αλλά δύναμη εσωτερικής σκέψης που προωθεί τον άνθρωπο προς την εσωτερική αλήθεια και το πώς του καθ εαυτού πράγματος.Γι αυτό η φύση αγαπά να κρύβεται από τους πολλούς διότι είναι άπειρος δύναμη καθοδηγούσα στις απαρχές αληθινού.Αναφέρεται: «τον κόσμον αυτόν που είναι κοινός για όλους ,ούτε κάποιος από τους θεούς ούτε κάποιος από τους ανθρώπους εποίησε αλλά ήταν είναι και θα είναι αιωνίως ζωντανό πύρ το οποίο με αρμονία ανάπτει και σβέννυται».Ο κόσμος είναι η φύση υπό την έννοια ότι είναι στολίδι που με τη λάμψη του και τη σειρά του καθοδηγεί τους φωτισμένους τω λόγω.

Μέσα από το παραπάνω όμως απόσπασμα κατανοούμε ακόμη περισσότερο το ποια πραγματικά είναι η φύση στον Ηράκλειτο.Κυρίως είναι κοινή για όλους.Τι θα μπορούσε να σημαίνει το επίθετο κοινός(από την ίδια ρίζα εξάγεται και η λέξη κοινότητα).Σημαίνει ότι η φύση είναι το σύνολο όλων των ομοειδών πνευματικών δυνάμεων οι οποίες χαρακτηρίζουν,μορφώνουν,μεταρρυθμίζουν και εξελίσσουν ομού τον άνθρωπο,διότι συλλήβδην ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει την κοινή φύση η οποία είναι το συμπαντικό σπίτι μέσα στο οποίο ο ζωντανός φόρέας του λόγου  νοιώθει οικείος,ένα σπίτι ,μία οικία η οποία έχει δημιουργηθεί από το ον ως τέτοιο προκειμένου το έλλογο υποκείμενο να μεθέξει όλων των προσφερομένων γνώσεων και αξιών.Η φύση ως κοινότητα σημαίνει ότι αφ΄ενός είναι όμοια ως ποιότητα με το νοήμονα άνθρωπο-και αυτή κρύβει μέσα της το πνεύμα του αιωνίου λόγου όπως και ο άνθρωπος –αφετέρου προσφέρει ως κάτι  το άπειρο και αχανές διαλεκτικά τις δυνάμεις της στον άνθρωπο.Η φύση είναι κοινή διότι είναι μία ,άρα ενιαία ώστε το πρόσωπο να προσδιορισθεί απέναντί της,να υιοθετήσει δυνάμεις της,να την κάνει σημείο αναφοράς προκειμένου να γνωρίσει δυνάμεις και ενέργειες που θα τον βοηθήσουν στο οντολογικό του ταξείδι του λόγου και της αυτογνωσίας.
Η φύση στον Ηράκλειτο,ακριβώς επειδή δεν αποτελεί δημιούργημα ούτε θεού ούτε ανθρώπου, είναι αγέννητη και άφθαρτη και άπειρη,ανώτερη από κάθε οντότητα και πρόσωπο που συγκεκριμενοποιεί οντολογικές δυνάμεις για λίγο.Aπό τη στιγμή κατά την οποία η φύση ,ο κόσμος εις τον Ηράκλειτον δεν είναι δημιούργημα αλλά ανακατανομή και αναμόρφωση δυνάμεων του αειζώου πυρός αυτό σημαίνει ότι είναι το Είναι του Όντος απλά με άλλη μορφή και ισορροπία δυνάμεων.Η φύση στον Εφέσιο είναι το καθ΄εαυτό υπάρχον είναι τη στιγμή όμως κατά την οποία την ερευνούμε και την γνωρίζουμε ως τέτοια και όχι ως απλή εξωτερικότητα.Τη στιγμή κατά την  οποία την εξετάζουμε ως εσωτερικότητα και όχι ως ένα απλό δημιούργημα κάποιας οντότητας που θα μπορούσε να ονομασθεί θεός.Επίσης η φύση λόγω του γεγονότος ότι δεν είναι δημιούργημα κάποιου θεού ή ανθρώπου-οι οντότητες αυτές όμως προέκυψαν μετά-εμπεριέχει ,ουσιαστικά εμφανίζει το θεό και τον άνθρωπο.Άρα  η φύση είναι υπέρτερη κάθε άλλης οντότητας στον Εφέσιο,ταυτίζεται με την προαιώνια οντολογική σειρά δυνάμεων και ενεργειών που ονομάζεται όν,είναι,άπειρο σύμπαν.
Διαβάζουμε στο σκοτεινό φιλόσοφο: «στις ψυχές ο θάνατος καθίσταται ύδωρ,για το νερό ο θάνατος έρχεται όταν γίνει γή,από τη γή προέρχεται το ύδωρ,από το ύδωρ η ψυχή».Η συνεχής κινητικότητα των στοιχείων που συναποτελούν τη φύση του Ηρακλείτου αποδεικνύει όχι μόνο το άπειρο και απροσδιόριστο της Ηρακλείτειας φύσης αλλά και την ολοκληρωτική τελεολογία αυτής.Μέσα στη φύση του Εφεσίου όλα γίνονται όλα,άρα η φύση είναι τα πάντα,τα στοιχεία και η δύναμη εσωτερικής και δημιουργικής μεταβολής τους.Η Ηρακλείτεια φύση είναι υπέρ όλων των μετέπειτα ανθρωπίνων και θεϊκών οντοτήτων αγνό και αφηρημένο σύνολο όλων των δυνάμεων που συναποτελούν τη διαστασή μας και το σύμπαν μέσα στο οποίο ζούμε.
Εάν σκεφθούμε ότι στην παλαιά διαθήκη το  ύδωρ και η γή αποτελούν τα συστατικά δημιουργίας των πρώτων ανθρώπων τι άραγε θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε για το παραπάνω απόσπασμα του Ηρακλείτου ο οποίος μέσα στην άπειρη φύση του όμορφα αναμιγνύει δημιουργικά όλα τα συναποτελούντα στοιχεία προκειμένου να δείξει ότι η φύση είναι ο μεγάλος αρχιτέκτων που δημιουργικά αναμιγνύει όλα τα στοιχεία παράγοντας όλες τις παραμέτρους που είναι απαραίτητες προκειμένου ο κόσμος να είναι πλήρης ζωής;Θα μπορούσαμε πολύ απλά να ισχυρισθούμε ότι η φύση στον Εφέσιο είναι ο Δημιουργός,ο αφηρημένος και χωρίς την ανάγκη λατρείας και διαθήκης δημιουργός,ο απρόσωπος εκφραστής των οντολογικών αναγκών-το ον ζητεί να μορφοποιηθούν οι δυνάμεις του προκειμένου να παραχθούν κόσμοι και σύμπαντα.
Ο Ηράκλειτος κλείνει το άνωθεν απόσπασμά του λέγοντας ότι ο κόσμος,η φύση είναι αιωνίως πύρ αιώνιον το οποίο ανάπτει και σβέννυται με μέτρο και αρμονία.Η φύση λοιπόν στον Εφέσιο δεν είναι μόνο εσωτερική δύναμη κατανομής δυνάμεων αλλά και ο ρυθμός της πορείας της οντολογικής δημιουργικής δύναμης η οποία μόνο  συμβολικά ονομάζεται αντί για βούληση πύρ.Ας σταθούμε σε κάθε περίπτωση στη λέξη ζωντανό πύρ.Ο Ηρακλείτειος κόσμος πράγματι χαρακτηρίζεται από τη ζωή της κίνησης.Αποδεικνύει το ότι είναι εν ζωή μέσα από την κίνησή του.Όταν λέμε ότι ο Ηρακλείτειος κόσμος κινείται,η φύση στον Εφέσιο είναι εν ζωή εννοούμε ότι αυτοκινείται μέσα από την εσωτερική και διηνεκή επαφή που διαθέτει με το Όν,με το αρχέγονο Είναι.Σε κάθε περίπτωση ο Ηρακλείτειος κόσμος είναι ένας άλλος τρόπος εμφάνισης του Είναι,που ως τέτοιος είναι ανεξάρτητη φύση που προωθεί και με μέτρο αποκαλύπτει τρόπους και ποιότητες του Είναι.Άρα η φύση στον Εφέσιο είναι δύναμη οντικής συνέχειας διά της οποίας το Είναι ανακαλύπτει νέους τρόπους να μεταρρυθμίζεται και να αποκαλύπτεται.Το οντολογικό όμως βάθος της Ηρακλείτειας φύσης είναι απόλυτο.Εμπεριέχει όλους τους τρόπους και τις δυνάμεις διά των οποίων το εσωτερικό ον προχωρεί και ανακατανέμει διαρκώς τον εαυτό του και  τις δυνάμεις που αναδημιουργεί.
Ως εκ τούτου η Ηρακλείτεια φύση χαρακτηρίζεται από έλλογη εσωτερικότητα και την ανάλογη συμβολική εξωτερικότητα η οποία διά του λόγου ενώνεται με την εσωτερικότητα,εφόσον τίποτε στη φύση δεν είναι μόνον φαινόμενο αλλά έχει την εσωτερική του αιτία και τελεολογία.Αναφέρει ο σκοτεινός φιλόσοφος: «η οδός προς τα άνω είναι η ίδια με την οδό προς τα κάτω.Το μήνυμά του είναι  σαφές.Η φύση ως εσωτερικότητα είναι ενιαία και μόνον μορφικά διαφοροποιείται.Το εσωτερικό της υπόβαθρο,η σχέση της με το Είναι,η συνέχειά της είναι αναλλοίωτη όσο και αν κατεβεί προς τον άνθρωπο όσο και αν ανεβεί προς το θεό.Οι Diels-Granz πολύ σωστά βέβαια αναφέρουν ότι προκειμένου να κατανοήσουμε τον Ηρακλείτειο λόγο θα πρέπει να τον θεωρήσουμε –και ως φύση-συνέχεια του Ομηρικού κόσμου,του ομηρικού μυθικού λόγου.Ο συσχετισμός είναι εύλογος εάν θεωρήσουμε  ότι ουσιαστικά ο Εφέσιος δημιούργησε επάνω και διά των συλλήψεων του Ποιητή περί τη φύση.Ποιά είναι η φύση στον Όμηρο.Πρίν εμείς συζητήσουμε για αυτό το θέμα ας αφήσουμε την Ομηρική Ελένη να μας οδηγήσει στις ατραπούς της Ομηρικής φύσης: «H Eλένη πλησιάζει στα τείχη προκειμένου να δεί με τα μάτια της τη μονομαχία του Μενελάου με τον Πάρη.Όταν οι Γέροντες της Τροίας τη βλέπουν φωνάζουν:Χαλάλι τόσοι παιδαιμοί ανάμεσα σε Τρώες και σε Αχαιούς για μία τέτοια γυναίκα.Στην όψη μοιάζει με τις αθάνατες θεές».Τι σημαίνει άραγε το γεγονός ότι μία γυναίκα σε ένα ποίημα και σε ένα ποιητή μοιάζει με τις θεές,δηλαδή ως δύναμη φέρει μέσα της ομοιότητα και συγγένεια με τη σοφία,τη δύναμη και την αρετή;Σημαίνει ότι πολύ νωρίς ο άνθρωπος από τον Όμηρο και τον Ηράκλειτο κατάλαβε ότι ανήκει σε έναν ανώτερο κόσμο σοφίας και δύναμης και τελειότητος,σε έναν κόσμο που περιέχει ως μέρος και προσκαιρότητα το γήϊνο κόσμο.Ο κόσμος  του Ηρακλείτου είναι η Ελένη εννοουμένη ως δύναμη.Είναι ο κόσμος θεών και ανθρώπων,γής και ουρανού,σοφίας ανθρώπινης και θείας έλλογης αποκαλυπτότητας.
Διαβάζουμε στον Εφέσιο: «Οι αθάνατοι είναι θνητοί ,οι θνητοί είναι αθάνατοι που ζούν το θάνατο εκείνων ενώ πεθαίνουν τη ζωή εκείνων».Λείπει από τον Ηράκλειτο λοιπόν η οριοθετημένη χριστιανική φύση η οποία δυστυχώς ταυτίζεται ως σκέψη και έκταση ως κόσμος  του θεού.Στο χριστιανισμό η φύση είναι αυστηρά δημιούργημα του θεού έρχεται μετά από αυτόν και τελειώνει πρίν από αυτόν ως σύνολο ιδιοτήτων που ως οδοδείκτες οδηγούν τον άνθρωπο στο θεό.Ο Ηράκλειτος όμως εξισώνοντας μπροστά στη φύση και το θεό και τον άνθρωπο ουσιαστικά θεωρεί ως φύση όλες εκείνες τις υπάρχουσες και προϋπάρχουσες οντολογικές δυνάμεις οι οποίες ως υπάρχουσες πρίν από όλα μεταϋπάρχουν μετά από όλα.Η Ηρακλείτεια φύση είναι το άπειρο το οποίο την ίδια στιγμή εξισώνει το θεό  με τον άνθρωπο όπως στο παραπάνω παράθεμα.Ως ακολούθως:
Στην πράξη η Ηρακλείτεια φύση δημιουργεί τον οντολογικό άνθρωπο.Δηλαδή τον άνθρωπο  ο οποίος δεν προσδιορίζεται  με βάση εξωτερικές παραμέτρους(όπως είναι ο παραδεκτός από  τις θρησκείες θεός και η αποδεκτή από τα διάφορα πνευματικά συστήματα φύση)αλλά σε σχέση με την εσωτερικότητα και την αναμενόμενη επαφή που αυτή του παράσχει με το Όν,το Είναι,το ήδη υπαρχον.Εάν σκεφθούμε ότι η Ηρακλείτεια φύση είναι η αγνή ελεύθερη δύναμη του Είναι ο άνθρωπος που ζεί μέσα σε αυτή τη διάσταση απελευθερώνεται μαθαίνοντας να ζεί με λόγο και βούληση,εσωτερικότητα και πίστη,ταυτίζοντας τη βούλης(ως πύρ)και την πράξη.Συζητούμε για ένα καθαρά πνευματικά και οντολογικά ώριμο μοντέλο ανθρώπου.Αναφέρει ο Εφέσιος: «ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι το πεπρωμένο του».Είναι σαφές ότι ο Ηράκλειτος εννοεί ότι ο κάθε άνθρωπος μέσα στο άπειρο σύμπαν του Λόγου έχει σαφή αποστολή να προσδιορισθεί με βάση την εσωτερική σύνδεσή του με τον τρόπο και το σκοπό που απλώνεται το όλον και οι ενέργειές του γύρω του.Το ανθρώπινο πεπρωμένο παραμένει η απελευθέρωση του ανθρώπου μέσα στην άπειρη ηρακλείτεια φύση,η δημιουργία του οντολογικού ανθρώπου ο οποίος μέσα στο Λόγο και στις δυνάμεις του αφήνεται και τελικά ενώνεται με τη συνεχή πορεία του ήδη υπάρχοντος χωρίς αυτή η πορεία να διακόπτεται από συνεχείς μικροκόσμους όπως είναι αυτός που εμείς σήμερα θεωρούμε ως φύση.Η Ηρακλείτεια φύση είναι η εσωτερική απελευθέρωση του ανθρώπου μέσα στο Όν,η τελική ανθρώπινη εσωτερική πορεία προς την Αλήθεια του Όντος.
Βασίλειος Μακρυπούλιας.
Δρ.φιλοσοφίας.

Βιβλιογραφία.
·         Βέικος, Θεόφιλος, «Ο λόγος και η τάξη του κόσμου των ανθρώπων στον Ηράκλειτο (απόσπ. 114) ». Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών 28 (1979-85), 411
·         Καλογεράκος, Ι. και Θανασάς Π. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, στο Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη από την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Ε.Α.Π., (Πάτρα, 2000), ISBN 960-538-290-3.
·         Αναστάσιος Αρβανιτάκης Ηράκλειτος: Άπαντα. Εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 1999.
·         Ταμπάκης, Νίκος. Ηράκλειτος και σύγχρονος κόσμος. Γκοβόστης, Αθήνα 2006, ISBN 960-446-019-6.
·         Γεωργίου Αντρέας. Ηράκλειτος - ο ηττημένος νικητής. Γκοβόστης, Αθήνα 1997, ISBN 960270716X.
·         Γεωργοπούλου, Ν. Η φιλοσοφική κατανόηση του θείου στην Ελλάδα. Από τον Όμηρο ως το Διαφωτισμό. Αθήνα, 1989.
·         Γιανναδάκης Νίκος Χ, «Ηράκλειτος εναντίον Επιμενίδου;», Αριάδνη. Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης 5 (1989), 63-68.
·         Βουδούρης, Κωνσταντίνος, «Ο Ηράκλειτος και η διαλεκτική αντίληψη για την πολιτική». Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση 4 (1987), 255-275
·         Kessidis, Theocharis: «Οι κοινωνικο-πολιτικές απόψεις του Ηρακλείτου» [Ελληνική περίληψη Δημήτρη Παπαδή]. Φιλοσοφία 13-14 (1983-84), 106-108
·         Φαράντος Γεώργιος, «Η πολιτική φιλοσοφία του Ηράκλειτου». Παρνασσός 24 (1982), 54-111.
·         Κεσσίδης Θεοχάρης, «Η διαλεκτική του Ηράκλειτου του Εφέσιου». Επιστημονική σκέψη 9 (1982), 58-65.
·         Κεσσίδης Θεοχάρης, «Ο Ηράκλειτος και η αρχαία Ανατολή. (Κριτικές σημειώσεις)». Παρνασσός 24 (1982), 303-316.
·         Γέροντας, Δημήτρης, «Στα ίχνη του Ηράκλειτου». Ευθύνη 114 (1981), 328-333
·         Παιονίδης, Φιλήμων, «Συμβολή στην κατανόηση του πολιτικού Ηρακλείτου». Παρνασσός 22 (1980), 567-573.

·         Καλογεράκος, Ἰωάννης Γ., «Πὺρ καὶ θεός: φυσικὴ καὶ θεολογία στὴ σκέψη τοῦ Ἡράκλειτου», Φιλοσοφία, 25-26(1995-1996) , σσ. 96-117

H πρόσφατη ανάρτηση.

Aκόμα ένα επιχείρημα περί της ανυπόστατης εικασίας των σκοπιανών για το όνομα της γλώσσας των.

Το επιχείρημα το οποίο καταρρίπτει παταγωδώς την εικασία των σκοπιανών για την ύπαρξη της ψευδούς και ανυπόστατης «μακεδονικής» τους ...

Δημοφιλείς αναρτήσεις.