Η Πλατωνική θεώρηση του Θείου.


Κάθε συζήτηση γύρω από την Πλατωνική θεώρηση και άποψη περί του Θείου κρίνεται ως σημαντική λόγω της προσωπικότητος του εκφραστού της, ο οποίος μέσα από τις απόψεις του έγινε σημείο κατατεθέν και για την ιστορία της φιλοσοφίας αλλά  και για τους ανθρώπους εκφραστές της.Αναφέρεται ότι: «Ο Πλάτων νοεί τον κόσμον ως έργον της θείας αγαθότητος .Είναι  μία εικών του θεού ή υιός μονογενής της θεότητος.Μία σφαίρα με κυκλική κίνηση ,δημιούργημα και είδωλο του νού.Ένας ζωντανός οργανισμός τάξεως,αρμονίας και ωραιότητος»(Κωσταράς.Φιλ.Γρ,1995,σελ.229).Οι πλατωνικές απόψεις περί του θείου σηματοδοτούν τι πραγματικά μέχρι σήμερα έχει συζητήσει ο άνθρωπος για το θεό και το θείο πρόσωπο.Κάθε συζήτηση για αυτό το θέμα οπωσδήποτε αναφέρεται άμεσα ή έμμεσα στις πλατωνικές συλλήψεις και σημειώσεις.Bέβαια πολύ σωστά σημειώνεται ότι ο Πλάτων είναι ορθολογιστής φιλόσοφος και σε καμμία των περιπτώσεων δογματικός θεολόγος(Π.Καλλιγάς,2012,σελ.17).
Αρνητικά εάν προσπαθούσαμε να αρχίσουμε την μικρή μας έρευνα για την Πλατωνική αντίληψη του θείου θα την ανιχνεύαμε στη συνήθη αντιπαλότητα με τους σοφιστές.Πράγματι οι σοφιστές με σφοδρότητα αντιπάλευαν κάθε έννοια θρησκείας,θεωρούσαν μάλιστα (όπως και ο Κριτίας1 αλλά και ο Κικέρων στο De natura deorum2)ότι οι θρησκείες είναι επινοήσεις πονηρών ανθρώπων.Ίσως οι ρίζες για όλα αυτά ανιχνεύονταν στο μεγάλο προσωκρατικό Ξενοφάνη ο οποίος με ιδιαίτερη δηκτικότητα επιτέθηκε στην αφέλεια των ανθρώπων να δημιουργούν και να ανακαλύπτουν συνεχώς θεούς:: «Ο Όμηρος και ο Ησίοδος όλα τα ανθρώπινα αισχρά τα ανέθεσαν στους θεούς….οι θνητοί φαντάζονται ότι οι θεοί έχουν φωνή και σώμα όμοιο με το δικό τους…..οι Αιθίοπες φαντάζονται τους θεούς τους μελαμψούς ενώ οι  Θράκες  ξανθούς…οι ίπποι ως ίππους θα είχαν τους θεούς τους εάν μπορούσαν να το γράψουν…».(166 Fr, 11,Sextus).Επίσης ο Ηράκλειτος σε καμμία των περιπτώσεων δεν απηχούσε συμβατικές απόψεις περί του θείου.Ας θυμηθούμε μόνο το γνωστό απόφθεγμα: «Ο θεός είναι ημέρα και νύκτα,χειμώνας και καλοκαίρι,πόλεμος και ειρήνη…το σύνολο των αντιθέτων».(G.S.Kirk….1957,σελ.190).

Η πρώτη μας λοιπόν παρατήρηση όσον αφορά την πλατωνική παρατήρηση περί του θείου σχετίζεται με ένα καθαρά δομικό ζήτημα.Ούτε οι σοφιστές αλλά ούτε και οι πρσωκρατικοί ήσαν ευνοϊκά διακείμενοι  προς την έννοια της πολιτείας.Το αντίθετο μάλιστα ήσαν ερευνηταί της φύσεως,της μεγάλης πολιτείας του θεού.Ο Πλάτων μετά το Σωκρατικό ανθρωποκεντρισμό  των  επαγωγικών και οριστικών λόγων  προσπάθησε να οικοδομήσει την ιδανική Πολιτεία,ουσιαστικά τη μεταφορά της  αφηρημένης ιδεατής  φύσης στη συγκεκριμένη πολιτειακά  μορφή της.Όπως το Όν έχει σειρά παρόμοια και η πολιτεία θα πρέπει να αρχίσει επαγωγικά από το πρώτο,την Ιδέα,το Ανώτερο.Από αυτή την άποψη ο Πλάτων χρειάσθηκε την  έννοια της θεϊκότητας προκειμένου από εκεί να αρχίσει την οικοδόμηση της ιδεατής Πολιτείας του.Ο Πλατωνικός θεός είναι περισσότερο ένας Νούς ταξιθέτης παρά ένας θεός όπως εμείς έχουμε σήμερα πιστέψει πώς μπορεί να υπάρξει ως  παντοδύναμος δοτήρ της ζωής και του θανάτου.Αυτός ο Νούς χρειάζεται πολύ στον Πλάτωνα προκειμένου  επαγωγικά να ανακαλύψει ο Αθηναίος φιλόσοφος ένα συνδετικό κρίκο όλων των γηΐνων συμβάντων και γεγονότων ,ούτως ώστε παραγωγικά πλέον να συλλέξει όλα τα μεγέθη και τις μεταβλητές μέσα στην Πολιτεία.Oρθά σημειώνεται : «Όπως ο Πλάτων δίδασκε πώς τον «ποιητήν και πατέρα τούδε του παντός ευρείν τε έργον και ευρόντα εις πάντας αδύνατον λέγειν»έτσι και κατά τον Ωριγένην «μείζονα ή κατά την ανθρώπινην φύσιν είναι την γνώσιν του θεού»(Καλδέλλης.Ι,1978,σελ.38).
Θα λέγαμε λοιπόν ότι ο θεός του Πλάτωνος είναι περιγραφικός Νούς και όχι κανονιστικός  Δημιουργός – όπως έχουμε συνηθίσει να πιστεύουμε ότι είναι ο θεός του χριστιανισμού.Ο Πλάτων θέλει το θεό προκειμένου να εξερευνήσει τις ανώτερες συμπαντικές και αστρικές οντότητες ούτως ώστε καταλαβαίνοντας τη σειρά του μεγάλου Κόσμου(με την έννοια του Ηρακλείτου)να δομήσει το δικό του Πολιτειακό μικρόκοσμο.Σωστά λοιπόν ο Καλλιγάς αναφέρει ότι ο Πλάτων δεν παραδίδει ολοκληρωμένο θεολογικό σύστημα.Δεν ενδιαφέρεται γι αυτό ο Πλάτων.(Π.Καλλιγάς,2012,σελ.18).Ο Θεός του Πλάτωνος είναι ο Νούς υπό την έννοια της κεντρικής συμπαντικής δύναμης η οποία κατανοεί και πρακτικά αξιοποιεί τις νοήσεις της.Κάθε θεολογικό σύστημα είναι κλειστό,υπόσχεται και ζητεί πολλά.Ο Πλάτων τώρα χτίζει,δεν υπόσχεται,απλά ερευνά.Ο Νούς,ο θεϊκός νούς τον ξεκουράζει διότι τον βοηθεί να κατανοήσει τι γίνεται στον ουρανό ώστε μέσα από την ιδεατή Πολιτεία του να το  μεταφέρει στη γή.Γι αυτό ίσως εάν θέλαμε αυθαίρετα να χαρακτηρίσουμε τον Πλατωνικό θεό θα λέγαμε ότι αυτός είναι το Αγαθό(μέσα από μία ηδεία γεύση συμπαντικού πανθεϊσμού). 3
Για όλους αυτούς μάλιστα τους λόγους ένας διαπρεπής ερευνητής της Πλατωνικής θεολογίας ο Π.Μποβέ μας αναφέρει ότι στα πρώτα του βήματα ο Πλάτων παραδίδει φιλοσοφία χωρίς θρησκεία ενώ στο τέλος παραδίδει θρησκεία χωρίς φιλοσοφία.Ο Πλάτων θέλει να κατανοήσει την κίνηση του  έσω κόσμου,όχι ως αιτία –ο Νούς καιροφυλακτεί γι αυτό το ρόλο-αλλά ως ποιες δυνάμεις και πώς κινούν την εσωτερική κίνηση του επέκεινα.Εάν σκεφθούμε ότι στα θεολογικά συστήματα ο θεός ως καλός κλειδοκράτορας κρατά αυτά τα μυστικά εφτασφράγιστα καταλαβαίνουμε ότι ο Πλάτων δεν θέλει ένα θεό που αγαπά την «εχεμύθεια»,ο Πλάτων διψώντας για να μάθει τα συμπαντικά μυστικά δεν βιάζεται να ομιλήσει για θεό.4
Ο Όμηρος ,o Hσίοδος αλλά και η Ορφική κοσμογονία  έκανε μία απέλπιδα προσπάθεια  να δομήσει τα τρία βασίλεια αυτής της διάστασης μέσα στην οποία σήμερα ζούμε.Ως γνωστόν η διάστασή μας –γενικά να μιλήσουμε-δομικά στηρίζεται στην πρωταρχική Ιδέα,τη Φύση ως σύνολο δυνάμεων και ενεργειών,τον Άνθρωπο ως στιγμή συνδυασμού των δύο παραπάνω μεταβλητών.Αναφέρεται λοιπόν(G.Sirk,1957,σελ.99))ότι οι Ορφικοί συνδύασαν την τάξη του όλου σύμπαντος με αυτή του αυγού.Η σχέση ανάμεσα στο κέλυφος και στο αυγό είναι η αυτή με τη σχέση του ουρανού που περιβάλλει τη γή και τον αιθέρα.Ο Ησίοδος στη δική του θεογονία με τη σειρά του προσπαθεί να ταξιθετήσει το Όν,το οποίο περιέχει και το παρών σύμπαν:Μας λέει λοιπόν ότι κατ΄αρχήν εμφανίσθηκε το Χάος,μετέπειτα η Γαία,αλλά και ο Έρως που είναι ο δικαιότερος ανάμεσα στους παντοδυνάμους θεούς.Επίσης ο Ησίοδος μας ομιλεί για τα ομιχλώδη Τάρταρα-στρώνοντας το έδαφος στον ομηρικό Άδη.
O Όμηρος με τη σειρά του και αυτός προσπαθεί στο  άπειρο και απερινόητο χάος να θέσει τη δική του σειρά και τάξη,όπως αυτή παρουσιάζεται στη Γιγαντομαχία περί του Είναι(Ιλιάδα)και στη δημιουργία της ύπαρξης που ερευνά (Οδύσσεια).Υπάρχει το Βασίλειο των  θεών,ο κόσμος των ανθρώπων και το βασίλειο των σκιών του Άδου.Ως γνωστόν ο Πλάτων σφόδρα επιτίθεται στους παραπάνω ποιητές αλλά και στον Αισχύλο επειδή ρητά αναφέρουν  έριδες και εγκλήματα,ψέμματα και απάτες που διαπράττονται από τους θεούς.Ο Πλάτων απαιτεί έναν από την άποψιν αυτή ευνουχισμένο Όμηρο(εκβλητέον-εξαλείψωμεν-διαγράφωμεν).5
Όπως ήδη έχουμε είπει ο Πλάτων σε καμμία των περιπτώσεων δεν παραδίδει κάποιο θρησκευτικό σύστημα,και ούτε κάποια ιδέα περί θεού –όπως τουλάχιστον σήμερα την έχουμε στο μυαλό μας.Ο Πλάτων περισσότερο είναι κοσμολόγος και συμπαντολόγος,ο οποίος προσπαθεί την κίνηση και τη δυναμική ενέργεια του έξω συμπαντικού κόσμου διά της πρωταρχικής του δυνάμεως (Νούς θα ονομασθεί)να την μετακενώσει στο βασίλειο της γής(η Πλατωνική Γαία βέβαια είναι ο Ουρανός και η Γαία,τα βασίλεια των Ταρτάρων επίσης).Με αυτόν τον τρόπο ο φιλόσοφος φιλοδοξεί να είναι ο πρώτος που θα οργανώσει τη Γαία επάνω σε Λογικά πλαίσια που θα οδηγήσουν σε κάτι το μεγαλειώδες.Όπως το Σύμπαν έφτιαξε τους κόσμους του και θα συνεχίσει να τους φτιάχνει και ο άνθρωπος θα φτιάξει ένα ομοίωμα αυτών των κόσμων ,την Ιδανική Πολιτεία η οποία θα είναι κατ΄εικόνα και καθ΄ομοίωσιν όλων αυτών των κόσμων.Το Πλατωνικό θείο είναι όλες οι οντικές δυνάμεις  και ενέργειες οι οποίες συσσωρευμένες στο Νού μπορούν να βοηθήσουν σε αυτόν τον σκοπό.Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πλάτων με αυτόν τον τρόπο στρώνει το έδαφος στους χριστιανούς θεολόγους οι οποίοι προσωποποιούν βέβαια το θεό τους μέσα από τις συσσωρευμένες δυνάμεις που του αποδίδουν(η συσσώρευση είναι  έντονο συστατικό του ενυποστάτου του θεανθρώπου).Aναφέρει χαρακτηριστικά ο Χ.Ανδρούτσος «Περιττόν να σημειωθεί ότι η Χριστιανική πίστις εν τοιαύτη εξαρτήσει από του Θεού τον κόσμον τιθεμένη,διαφυλάττει μέν σώα και αλώβητον την έννοια του θεού,…εξαίρεται δε και αντιτίθεται προς …την Πλατωνικήν διαρχίαν την αποδεχομένην τον Θεόν ως ειδοποιόν μεν και διακοσμητικήν αλλ΄ουχί και δημιουργικήν αρχήν»(Χ.Ανδρούτσος,1907,σελ.93).
Όμως η τεθείσα συμπαντική και οντολογική σειρά των προσωκρατικών ποιητών ,ειδικά του Ομήρου,βοηθεί αποφασιστικά τον Πλάτωνα-ας τον απορρίπτει βέβαια ο Αθηναίος φιλόσοφος.Θεωρούμε ότι η απόρριψις του Ομήρου από τον Πλάτωνα είναι εξωτερική,διότι εάν προσέξουμε την Ομηρική θεολογία  του Επέκεινα και των θεών θα διαπιστώσουμε ότι στρώνει το έδαφος στον Πλατωνικό Νού-ο οποίος είναι η τελική έκφραση του φιλοσόφου περί του θείου,ως συσσωρευτού και ταξιθέτου των συμπαντικών δυνάμεων πρίν,κατά και μετά τη γή.Εν ολίγοις ο Πλατωνικός Νούς είναι η ίδια εκείνη νοητική δύναμη που αποκαλύπτει  στον Όμηρο όλα εκείνα τα οποία μετέπειτα ο Αθηναίος φιλόσοφος προσπαθεί να ταξιθετήσει.Δηλαδή τις δυνάμεις και ενέργειες του ουρανού,της φύσης και του ανθρώπου.Στη βάση του πνεύματος και της ψυχής και του σώματος.Το ότι η ψυχή στο μαθητή του Σωκράτους παρουσιάζεται θεία,το γεγονός ότι ο άνθρωπος θεωρείται φυτό που έχει τις ρίζες του στον ουρανό φανερώνει ότι η Ομηρική σειρά-όλα αρχίζουν από τον ουράνιο Όλυμπο και συνεχίζουν προς τη γή-παρουσιάζεται και διατηρείται στον Πλάτωνα άθικτη.6.
Από τον Όμηρον  λοιπόν προς τον Πλάτωνα παρατηρείται μία μεταπλαστική ποιοτική κίνηση.Καθώς η κάθοδος –οντολογικά αυτή οριζομένη-από τον ουρανό προς τη γή συντελείται ,καθώς το θείο δίδει όλο και περισσότερο χώρο και χρόνο στον άνθρωπο επιβάλλεται η Ομηρική θεολογία να γίνει πιο ανθρώπινη.Ο νούς από αφηρημένη δύναμη  του Διός τώρα χαρακτηρίζει ως συγκεκριμένη κοσμική δύναμη τον άνθρωπο.Ενώ ο νούς ως δύναμη του Διός ήταν δύναμη ενορατική τώρα όλο και περισσότερο καθίσταται δύναμη σκέψης,γνώσης επίπονης,διάνοια που ζητεί την ορθή σύλληψη-διότι το ψέμα και η κακή δόξα καραδοκούν-κάτι που δεν συνέβαινε σε θεία επίπεδα.Ο ομηρικός  ήρωας ημίθεος που κατά το ήμισυ έχει πατέρα το Δία ή κάποιον άλλο θεό(Αχιλλέας κ.α)δηλαδή έχει νού ικανό προς τις συλλήψεις του επέκεινα τώρα στον Πλάτωνα μεταβάλλεται σε φιλόσοφο ο  οποίος καθώς ο νούς ως δύναμη κοσμολογική και κοσμογονική κατεβαίνει προς τον άνθρωπο προσπαθεί να συλλάβει την Ιδέα και τον τρόπο που αυτή  γεννά τις ιδιότητες(το σύνολο αυτών των ιδιοτήτων είναι η φύση)και τη σύνθεση αυτών των δύο μεγεθών τον άνθρωπο.
Στην εισαγωγή λοιπόν της Ιλιάδος διαβάζουμε ότι τα γεγονότα της εκπληρώνονται σύμφωνα με τη Διός βουλή(την απόφαση του Δία),ο Δίας είναι ο κοσμικός καθοδηγητής.Αφαιρετικά είναι η δύναμη η οποία κινεί τον κόσμο υπέρ των ανθρώπων.Ο Όμηρος θίγει αυτόν τον κόσμο και στην Ιλιάδα που είναι η Γιγαντομαχία περί το Είναι παρουσιάζει υπό μορφή θεϊκών δυνάμεων και ενεργειών τις οντολογικές και εσωτερικές δυνάμεις της διάστασής μας.Η διάστασή μας αρχικά παρουσιάζεται υπό το μανδύα  του μύθου.Καλώς ή κακώς δεν γίνεται οι δυνάμεις να αρχίσουν να αποκαλύπτονται διαφορετικά.Ο Πλάτων δεν γίνεται να είναι προγενέστερος του Ομήρου διότι ο Αθηναίος φιλόσοφος προσπαθεί να τιθασεύσει με το νοησιοκρατισμό του όσα απεκάλυψε ο Ποιητής.Οι αποκαλύψεις του Ποιητού είναι όσα εμπεριέχονται στην Πλατωνική φιλοσοφία,αλλά δοσμένες  με μορφές και σχήματα,μέσα από την κίνηση του πολέμου και της περιπλάνησης.Τα ίδια πράγματα ο Πλάτων θα μας τα δώσει  άμορφα,ως ιδέες,μέσα από την πολεμική καθαρή κίνηση της ιδέας του.Το θείο στον Πλάτωνα είναι οι ανώτερες δυνάμεις και ενέργειες οι οποίες όταν ξεφύγουν από τη μοναξιά του ουρανού –που τις καθιστά μυθικές –και αρχίζουν να κατεβαίνουν προς τη γή αφυπνίζουν τον ανθρώπινο Νού ο οποίος τις καταλαβαίνει ως ιδέες,ως γνώση,ως εσωτερικές οντότητες που καθοδηγούν τον άνθρωπο στο οντολογικό και συμπαντικό του ταξίδι.Ο Πλάτων δεν κλείνει το θείο σε κανόνες προσπαθεί να μιλήσει για την ιδέα του Αγαθού.Η ιδέα του Αγαθού,του Πλατωνικού θείου τελικά, θα κλεισθεί στην Πολιτεία διότι μόνον κατά αυτόν τον τρόπο η κάθοδος προς τη γή θα ολοκληρωθεί.Το Αγαθό στο ταξίδι του από τον Όλυμπο προς τη γή θα εγκατασταθεί στην ιδανική Πλατωνική Πολιτεία.Θα γίνει γνώση,ορισμοί,επαγωγικοί λόγοι,αρετολογία,το όνειρο του τελείου και αγαθού πολίτου.Όπως τόσο ωραία και ρομαντικά παρουσιάζεται στην Πολιτεία και στον Πρωταγόρα και όχι μόνο.
Τελικά ο Πλάτων απεχθάνεται τον Όμηρο διότι τις συμπαντικές δυνάμεις του ανωτέρου νοός,της αιτίας,της δικαιοσύνης,του σκοπού,του επέκεινα,τις κρατά στον Όλυμπο και με φειδώ τις παράσχει στους ανθρώπους μέσα από την τράπεζα του ανθρωπομορφισμού.Υπενθυμίζουμε ότι το Πλατωνικό πρόβλημα με τον Όμηρο αρχίζει όταν αρχίζει η προσπάθεια του φιλοσόφου, η ανθρώπινη προσπάθεια του φιλοσόφου, να ανεβάσει τον άνθρωπο στα θεία επίπεδα του νοός.Όσο το δένδρο της γνώσης του καλού και του κακού ήταν στον παράδεισο χωρίς να έρχεται σε επαφή με τον άνθρωπο ο θεός το ανεχόταν.Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο άνθρωπος επικοινωνεί με το ανώτερο και με το νού του θέλει να το αλώσει,να κλέψει τα μυστικά του προκειμένου ο ίδιος να φωτισθεί οντολογικά για τη συνέχεια του μεγάλου ταξιδιού.
Επίτηδευμένα λοιπόν ο Πλάτων φέρεται κατά του Ομήρου.Συζητούμε για το ότι στα έπη του ποιητού αποκαλύπτονται δύο βασίλεια,αυτό του Ολύμπου και αυτό των ανθρώπων,επικοινωνούν μεταξύ τους μέσα από τον ανθρωπομορφισμό,τα όνειρα,τους ημιθέους και τους μάντεις.Το επίπεδο είναι ακόμα ποιητικό και ενορατικό,αφηρημένα οντολογικό.7.Ο Πλάτων μέσα από τους οριστικούς και επαγωγικούς λόγους του Σωκράτους σηματοδοτεί την μετεξέλιξη του λόγου σε μέγεθος συγκεκριμένο,ανθρώπινο,ορατό από τα αποτελέσματά του επάνω στον άνθρωπο,στη φύση και στην πόλη.Πρέπει οπωσδήποτε οι ενορατικές δυνάμεις του Ολύμπου κατά νοητικό τρόπο να αλληλοπεριχωρηθούν στην Ιδανική Πολιτεία.Ας μην αυτοαπατώμεθα.Τα πάθη της Αφροδίτης (αν και είναι σύμβολο του έρωτος του αιωνίου ανθρώπου προς το αιώνιο θήλυ που συμβολίζει τη φύση του όντος)δεν είναι πρόβλημα διότι η θεά δεν παρασύρεται και δεν χάνει τη φύση της .Είναι θεά.Το πρόβλημα αρχίζει όταν συναναστρέφεται ανθρώπους.Σε αυτό το μέσο επίπεδο εμφανίζεται ο Πλάτων.Σε ένα επίπεδο που θέλει να εξαφανίσει την Αφροδίτη ως υλική έμμορφη συμβολοποίηση του έρωτος προς το όν και μέσα από το  δικό του θείο ,το νού,να δώσει στους ανθρώπους τον έρωτα προς την ιδέα,το αγαθό και το καλό,ως εσωτερική κίνηση προς το όν.Εξάλλου ας μην ξεχνούμε ότι ο Πλάτων δεν εξισώνει την ψυχή με την Ιδέα.Η ανθρώπινη ψυχή ως πεπτωκυία αγωνίζεται να επανέλθει στον τόπο καταγωγής της ,και σε αυτόν τον αγώνα πρέπει να ακολουθεί ξεκάθαρα και υψηλά πρότυπα.8
Από αυτή λοιπόν την άποψη και το πρίσμα το θείο στον Πλάτωνα αποκτά λυτρωτική δύναμη για το φιλόσοφο.Είναι το σύμβολο της νίκης του φιλοσοφικού  λόγου απέναντι στον ποιητικό λόγο.Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται την αθώα και αφελή παιδαγωγική του ποιητικού λόγου που παρουσιάζει την ιδιότητα του οντολογικού αγώνος με τη μορφή του Άρη.Ο θεός νούς μπορεί τώρα να ταξιθετήσει τις δυνάμεις του υπέρκόσμου,να τις κατεβάσει στον άνθρωπο,στην πόλη  και μέσα από την αρετολογία,το λογιστικό και τις ισορροπίες αυτού με το επιθυμητικό και το θυμοειδές να διαμορφώσει τη γή κατά τρόπο νοερό,σύμφωνα με τη διάνοια.Το θείο στον Πλάτωνα,ο θεός νούς έχει λοιπόν λυτρωτικό χαρακτήρά και συγχρόνως η λογική πλατωνική θρησκεία εγκαινιάζει την εποχή του ανθρωπίνου λόγου ενάντια σε κάθε αφελή και μυθική σύλληψη του θείου.Τώρα ο θεός εκτός από  πρότυπο   για όσα καλά συμβαίνουν στον κόσμο είναι και ο ασφαλής λογικός και ηθικός οδηγός ώστε η εποχή του Ανθρώπου Πολίτου να εγκαινιασθεί.Ο Πλατωνικός θεός είναι –θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε –το Αγαθό,όχι ως αντικείμενο πίστης ή λατρείας,αλλά ως έλλογος οδηγός που αφ΄ενός ομιλεί για την αρμονία του Κόσμου,αφ΄ετέρου σηματοδοτεί την διά της Πολιτείας μεταφορά αυτής της αρμονίας στο «ανθρώπινο βασίλειο».Ο Πλάτων φιλοσοφώντας θεολογεί διότι στην προσπάθειά του να κατεβάσει τα ουράνια μυστικά διά του Λόγου ώστε να ταξιθετήσει τη γή ως Πολιτεία αποδίδει τα του Καίσαρος τω Καίσαρι.Το Αγαθό είναι ό,τι προσφέρει το Καλό και το ωραίο,τις αρετές και την ευδαιμονία.Είναι όμως η κορυφή της πυραμίδας των ιδεών,είναι πέρα από τον άνθρωπο,είναι η μεταφυσική υψίστη Ιδέα.Αποτελεί την έσχατη αιτία της γνώσης και της ουσίας,από αυτήν αναπηδά «η λάμψη της φρονήσεως»(Κωσταράς.Φιλ.Γρ,1995,σελ.228).Ο έρως ,όχι ως επίγνωση του σωματικού κάλλους μόνο,ούτε ως φιλία προς την ηθική και γνωσιολογική ωραιότητα αλλά ως ενόραση της ιδέας,γίνεται ο σύνδεσμος μεταξύ θνητού και αθανάτου και ενέργημα που κινεί την ψυχή μας και την οδηγεί εκεί «όπου αυγάζει το θείον φώς»(Κωσταράς.Φιλ.Γρ,1995,σελ.228).
Ο Πλάτων διαμαρτύρεται διότι οι έννοιες που πηγάζουν από το Αγαθό-Έρως,Διαλεκτικός Πόλεμος,Φιλία,Φωτισμός κ.α.-παρουσιάζονται από τον Όμηρο και από άλλους ποιητές ως πάθη της ανθρωπίνης φύσης.Η διαφορά όμως αυτή του φιλοσόφου και των ποιητών δεν είναι οντολογική αλλά τεχνητή,μεταβατική από το επίπεδο της ενορατικής αφηρημένης ποιήσεως στο επίπεδο της έλλογης φιλοσοφίας η οποία μέσα από τη λογική επιλογή του Αγαθού θέλει να εγκαινιάσει την εποχή του πολιτειακά ωρίμου νοήμονος ανθρώπου ,αυτού που θα μεταφέρει την αρμονία του ουρανού και του κόσμου των ιδεών επί της γής.Η Αφροδίτη είναι μόνο σύμβολο του Έρωτα του Σωκράτη προς την  Αλήθεια,τελικά του Έρωτα  του σοφωτέρου των ανθρώπων προς το Αγαθό.Ο Άρης είναι το κάλυμμα της διαλεκτικής πολεμικής του Πλάτωνα αλλά και του Αριστοτέλους προκειμένου αυτός ο κόσμος να χτιστεί επάνω σε λογικές βάσεις.Ο Απόλλωνας είναι η απαρχή του φωτός του Λόγου που τόσο απλόχερα –αν και σπερματικά για τους χριστιανούς θεολόγους –θα μοιράσει ο Πλάτων στον κόσμο,στους μετέπειτα πολίτες αυτού του κόσμου.
Πράγματι ο Πλάτων δεν δυσκολεύεται τελικά να αλληλοπεριχωρήσει στο σύστημά του όλες εκείνες τις οντολογικές δυνάμεις και ενέργειες που τόσο πλουσιοπάροχα δίδονται και προσφέρονται από τους ποιητές.Τις επεξεργάζεται λογικά και τις παράσχει ως κληρονομιά της ανθρωπίνης ελλόγου φύσεως.Από αυτή την άποψη ο Πλάτων διά του θείου Αγαθού χτίζει τον άνθρωπο που έλλογα ίσταται μέσα στο σύμπαν.Σκεφτόμενος την Οδόν προς το Αγαθόν και όχι λατρεύοντας κάποιον συγκεκριμένο θεό.
Η πυραμίδα του συστήματός του αρχίζει από τη θεία έκβαση του Αγαθού και καταλήγει στην τόσο γήϊνη πραγμάτωση της πολιτείας της ευδαιμονίας,αλλά και του ανθρώπου ο οποίος προικισμένος από την έλλογη γνώση γνωρίζει τη θέση του σε αυτή την πολιτεία ,ως ίστωρ του ορισμού του δικαίου ανθρώπου ως ο «πράττων τα του εαυτού του».Ο ουρανός ως ιδέες και τελειότητα μεταφέρεται προς τη γή μέσα από το σύστημα της πλατωνικής αρετολογίας και ηθικής διαβίωσης.Ο Σωκράτης αποτελεί λαμπρό παράδειγμα γι αυτή τη διαπίστωση.Είναι ο «Άγιος»της Πλατωνικής φιλοσοφίας.Αυτός που μας έδειξε ότι  το Πλατωνικό θείο είναι τελικά το πράγμα καθ εαυτό –όπως θα έλεγε ο Κάντ.Το Αγαθό ως σύνολο των Καλών και Ωραίων δυνάμεων του Πλατωνικού «μονοειδούς αεί όντος»(Jacob Burckhardt,1930,σελ.222)μεταφέρει στους ανθρώπους όλους εκείνους τους τρόπους και τις ιδέες ώστε το ταξίδι της μεγάλης εσωτερικής και οντολογικής επιστροφής να είναι ασφαλές.Αν συμβολικά ο Οδυσσέας κατέβηκε στον Άδη,ο Πλάτων αντιπαρερχόμενος τον Όμηρο μας καλεί στο γνωστικό ταξίδι προς τη Νήσο των μακάρων.9Ο έλλογος άνθρωπος πρέπει να ανεβεί μετά την πτώση αυτού του κόσμου αυτήν την άνω οδόν προς το Αγαθόν,το οποίο τελικά είναι το Είναι ως Όν που όλα τα περικλείει.

Βασίλειος Μακρυπούλιας,διδάκτωρ φιλοσοφίας.











Παραπομπές.
1.O Kριτίας πίστευε ότι ο πολιτισμός είναι ανθρώπινο δημιούργημα.Έλεγε ότι στη φύση δεν υπάρχουν νόμοι.Στην προσωπικότητά του βρίσκουμε σύνθεση πολλών τάσεων της σοφιστικής κίνησης.Πρβλ.Albin Leski,Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας,εκδ.Αδελφών Κυριακίδη,Θεσσαλονίκη,σελ.175,177,185,264.

2.Το έργο αυτό του Κικέρωνα απηχεί όλες τις γνωστές περί θρησκείας απόψεις του Επίκουρου.Περισσότερα βλ.Γρ.Φιλ.Κωσταράς,Φιλοσοφική Προπαιδεία,1995,Αθήνα,σελ.259-260.

3.Ο Πλάτων παραδέχεται ότι κανείς δεν μπορεί να γνωρίσει το θεό τέλεια.Ο Θεός είναι η αιτία του κόσμου αλλά ποτέ δεν απομακρύνεται από αυτόν,μάλλον ενυπάρχει εν αυτώ.Πρβλ.Γ.Α.Καλδέλλη,Το θεολογικό και φιλοσοφικό σύστημα του Ωριγένη,Μυτιλήνη,1978,σελ.36.

4. Π. Καλλιγάς, «Θεός και θεολογία στο έργο του Πλάτωνα,Ο θεός της Βίβλου και ο θεός των φιλοσόφων» , εκδ. Άρτος Ζωής, Αθήνα 2012, σσ. 15-27.Ρητά αναφέρεται –και σωστά-ότι η έννοια του πλατωνικού αγαθού δύσκολα θα μπορούσε να ομοιάσει προς κάποιον θεό.

5.Πολιτεία,377a-380b,383b.Αν και στο 2ο βιβλίο 378ΑΒ αναφέρει ο Σωκράτης ότι επειδή οι μύθοι του Ομήρου και λοιπών ποιητών είναι «επικίνδυνοι»θα πρέπει να διδάσκονται όχι ευρέως αλλά σε μυημένους.

6.Πρβλ.Jacob Burckhardt,Οι Έλληνες και οι θεοί τους,μτφ.Θεόδωρος Λουπασάκης,εκδ.του εικοστού πρώτου,σελ.147,όπου αναφέρεται: «Η Οδύσσεια πάντως ενίοτε προσεγγίζει στον νεώτερο τρόπο σκέψης ,μεταφέροντας κατά περίεργο τρόπο τη συμβολική δραστηριότητα της Κλωθώς στους θεούς που τώρα κλώθουν την μοίρα των ανθρώπων (επινέω,επικλώθω).

7.Θα μπορούσαμε να συνδυάσουμε τον Όμηρο και τον Πλάτωνα  μέσα από την μεγαλοφυή λύση που δίνει ο Σπινόζα στο ζήτημα της πανθεϊστικής μεταφυσικής θεωρίας .Η σκέψη και η έκταση δεν αποτελούν ουσιαστικές ιδιότητες δύο ετερογενών υποστάσεων,αλλά δύο διάφορα κατηγορήματα της μίας  και μόνης ουσίας του Είναι.Παρόμοια και ο μύθος και ο Λόγος του Ομήρου και του Πλάτωνος αντίστοιχα αποτελούν δύο διαφορετικούς τρόπους εμφάνισης της Αληθείας του ενός Αγαθού.Πρβλ.Ε.Π.Παπανούτσου ,Ηθική,τόμος Ι,εκδ.Δωδώνη,σελ.131.

8.Γ.Α.Καλδέλλης,το θεολογικό και φιλοσοφικό σύστημα του Ωριγένους,Μυτιλήνη 1978,σελ.223.

9.Πολιτεία 519B-D: Ο Σωκράτης αναφερόμενος στον Γλαύκο λέει«δικό μας έργο είναι ,των οικιστών,να αναγκάσουμε τους καλλιτέρους των ανθρώπων να κατανοήσουν το μάθημα που πρίν είπαμε ότι είναι το πιο σημαντικό,να ιδούν το Αγαθόν και να ανεβούν την άνω οδόν προς αυτό…».






















Βιβλιογραφία .
1.Πλάτων,Πολιτεία,πρόλ.Ευ.Παπανούτσος,εις.μτφ.σχ.Ιωάννης Γρυπάρης.
2.Γρ.Φιλ.Κωσταράς,Φιλοσοφική Προπαιδεία,Αθήνα,1995.
3.Χρ.Ανδρούτσος,Δογματική,εκδ.Αστήρ.
4.Γ.Καλδέλλη,Το θεολογικό και φιλοσοφικό σύστημα του   Ωριγένη,Μυτιλήνη,1978.
5.Jacob Burckhardt,Οι Έλληνες και οι θεοί τους,μτφ: Θεόδωρος Λουπασάκης,εκδ.του Εικοστού Πρώτου.
6.Ε.Π.Παπανούτσου,Ηθική,τόμος Ι,εκδ.Δωδώνη.
7.G.S.Kirk,J.E.Raven,M.Schofield,The presocratic Philosophers,Cambridge University Press.
8.  Π. Καλλιγάς, «Θεός και θεολογία στο έργο του Πλάτωνα,Ο θεός της Βίβλου και ο θεός των φιλοσόφων» , εκδ. Άρτος Ζωής, Αθήνα 2012.

9.Αlbin Leski,Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας,Εκδ.Αδελφών Κυριακίδη,Θεσσαλονίκη.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου